MY NEPAL MY PRIDE…MY EVEREST MY HEAD.

नेपाली हामी रहौला कहाँ नेपाल नै नरहे,नेपाल नै नरहे।

उचाइ हाम्रो चुलिन्छ कँहा हिमाल नै नरहे,हिमाल नै नरहे।।

-माओवादीसामु उत्पन्न चुनौती

हरि रोका

भर्खरै सम्पन्न संवैधानिक समितिको सभापतिको निर्वाचनसम्म आइपुग्दा दलहरूबीचको अविश्वासको खाडल पुरिनुको सट्टा झन् गहिरो बन्न पुगेको छ । सभापति पदमा निर्वाचित नीलाम्बर आचार्य व्यक्तिगत रूपमा शालीन र अनुभवी व्यक्तित्व हुनुहुन्छ । तर जुन प्रकारबाट ध्रुवीकृत हुँदै गएको गठबन्धनहरूमध्ये एक पक्षको समर्थनमा उहाँ निर्वाचित हुनुभएको छ, त्यस परिवेशमा दलहरूभित्र देखिएको अविश्वासको खाडल पुर्न सजिलो देखिँदैन ।  

संवैधानिक समितिको निर्वाचनमा माओवादीको हारलाई ठूलो मान्नुपर्ने कुनै कारण छैन । किनभने त्यस समितिमा उसको संख्या जित्नका लागि पर्याप्त थिएन । यद्यपि उसले उम्मेदवारी दियो र संविधानसभामा सन्तुलन खोज्ने प्रयत्न गर्‍यो । तर संविधान निर्माणमा जसरी सहमति र सन्तुलन कायम गर्दै अगाडि बढ्न आवश्यक थियो, त्यस्तो हुन सकेन । राष्ट्राध्यक्ष, सरकारप्रमुखदेखि सभाध्यक्षसम्मको निर्वाचनमार्फत जुन-जुन पार्टीले पद हात पारे र जुन हिसाबले राजनीतिक परिस्थिति अगाडि बढिरहेको छ, त्यसले राजनीतिक शक्तिअनुरूपको सन्तुलन बन्यो भन्न सकिने ठाउँ छैन ।

पछिल्लो निर्वाचनले राजनीतिक असन्तुलन अझै बढाइदिएको छ । यस्तो अवस्थामा संसद्मा प्रमुख प्रतिपक्षी दलका रूपमा उभिन पुगेको एकीकृत नेकपा माओवादीलाई संविधानसभामा समेत प्रमुख प्रतिपक्षकै रूपमा खडा गरिएपछि यो पार्टीका सामुन्ने ठूलै राजनीतिक चुनौतीहरू खडा भएका

छन् । यस लेखमा माओवादीका ती चुनौती र उसले लिने भावी मार्गबारे विचार-विमर्श गर्ने जमर्को गरिएको छ ।

शान्तिपूर्ण संघर्षमा ओर्लिएर संविधानसभा निर्वाचनसम्म आइपुग्दा माओवादी एकाएक वैकल्पिक शक्तिको रूपमा खडा होला र चुनौती दिने गरी जनमत संकलन गर्न सक्षम होला भन्ने ठूला दलहरूले सोचेकासम्म थिएनन् । त्यसैले चार महिना लामो समय लाग्यो सत्ता हस्तान्तरण गर्न । राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपतिको निर्वाचनमा जुन ढंगको गठबन्धन देखा पर्‍यो र त्यसपछिका घटनाक्रम जसरी विकसित हुँदै गए, त्यो सबै माओवादीलाई उसको सोच-विचार र तद्अनुरूपको परिवर्तनको चाहना र कार्यान्वयनमाथि चिसो पानी खन्याउनका लागि नै थिए । त्यसबेला माओवादीले तत्कालीन गठबन्धनलाई कमजोर आँक्यो । र, कांग्रेसलाई बाहिर राखेर सत्तारोहण गर्न पुग्यो ।

सैद्धान्तिक रूपमा अस्पष्ट, कार्यक्रमिक रूपमा कुनै दिशा नपक्रेका र राजनीतिक रूपमा अत्यन्त अवसरवादी शक्तिहरूसँग गरिने गठबन्धन कुनै पनि बेला टुट्न सक्थ्यो । त्यो नौ महिना नपुग्दै टुट्यो । तर सरकारबाट माओवादीको बहिर्गमन अचानक भएको थिएन । प्रधानसेनापति प्रकरण नभएको भए पनि अर्को कुनै मुद्दा देखापथ्र्यो र ऊ सत्ताबाट हट्नैपथ्र्यो । किनभने सबै खाले सम्भ्रान्तहरू विशाल छिमेकीको सहायतामा उसविरुद्ध गठजोड गरिरहेका थिए । त्यसको छनक सत्तारूढ भएकै दलहरूले उठाएका मुद्दा, तिनका असहमति र तिनले चलाएका मन्त्रालयका काम कारबाहीबाट देखिन्थ्यो ।

माओवादी जुन भूमिबाट ओर्लिएको थियो, सत्ता सञ्चालनसम्म आइपुग्दा सानातिना गल्ती-कमजोरी हुनु अस्वाभाविक थिएन । तर तिललाई पहाड बनाइयो । अतिरञ्जनातर्फ मोडियो । यो अरू केही नभएर परिवर्तनको पक्ष र विपक्षबीचको वर्गसंघर्ष थियो । माओवादी जे थिएन र होइन त्यसलाई त्यही हो भन्ने ठूलो होहल्ला मच्चाइयो । बहुदलीय प्रतिस्पर्धा र मानव अधिकारसम्बन्धी प्रतिबद्धता जाहेर गर्दागर्दै पनि उसलाई सर्वसत्तावादी भएको आरोप र बलजफ्ती सत्ताकब्जा गर्ने भन्ने हौवा फिजाइयो । माओवादीलाई थप लचिलो, थप लोकतान्त्रिक बन्न नदिने एउटा प्रपञ्च नै रचना गरियो । यो एजेन्डामा सम्भ्रान्त र नवसम्भ्रान्तहरू आंशिक रूपमा सफल हुन पुगे ।

सत्ता नेतृत्व गरिरहँदा माओवादीमा एकातर्फ अनुभवको कमी थियो, सरकारी संरचना उसका पक्षमा थिएनन् । अर्कोतर्फ जनताको परिवर्तनको तीव्र चाहना र आकांक्षा परिपूर्ति गर्न उसका सहयोगी पात्रहरू एकाधलाई छाडेर अधिकांश अपत्यारिलामात्र थिएनन्, सोचका हिसाबले परिवर्तनविरोधी थिए । आपूर्ति व्यवस्थापन, भौतिक पूर्वाधारहरूको निर्माण तथा सामाजिक सेवा उपलब्ध गराउने संयन्त्र -मन्त्रालय) हरू उसका लक्ष्य पूर्तिका लागि सहयोगी हुन सक्दैनथे । यी विषयलाई माओवादीले गठबन्धन सरकार बनाउने बेलामा विचार पुर्‍याउन सकेन । विसंगतियुक्त मेलमिलापभित्र एउटाले अर्कोलाई आफूजस्तै बनाउन लालायित हुन्छ । जब आफूजस्तो बनाउने प्रयत्न विफल हुन्छ, त्यसपछि सम्बन्धविच्छेद हुन्छ । तर संसद्मा सबभन्दा ठूलो राजनीतिक दल भएकाले माओवादीले वैकल्पिक चुनौती देखा परिहाल्ला भन्ने त्यसबेला सोचेन ।

माओवादीविरुद्ध सम्भ्रान्तहरूको घेराबन्दी संविधानसभाभित्र उठेका अनेक मुद्दाहरूसँग सम्बन्धित थिए र छन् । जाति, भाषा, धर्म, लैङ्गकि र क्षेत्रीय असमानतालाई निराकरण गर्न नयाँ औद्योगिक नीति, सम्पत्तिको पुनर्वितरण, सामाजिक न्याय स्थापित गर्न सहभागितामूलक नयाँ राजनीतिक पद्धति र अत्यधिक मात्रामा शक्तिको विकेन्द्रीकरण र पृथकीकरण माओवादीका एजेन्डा थिए र छन् । अतिकेन्द्रीकृत राजनीतिक प्रणालीको वषौर्ं अभ्यासमार्फत सम्भ्रान्त वर्गमा रूपान्तरित भएका राजनीतिक पार्टीहरूका निमित्त यी विषय पाच्य थिएनन् र छैनन् पनि । प्रतिपक्षमा बसेका बेला होस् या सत्तारूढ, उनीहरू आफूलाई भविष्यमा आफैं शासक हुने हो र अधिकार तथा स्रोतहरूको पजनी गर्ने अधिकार आफैंलाई उपलब्ध हुनेछ भन्ने मानसिकताबाट ग्रसित छन् । जसले नयाँ नेपाल होइन पुरानै नेपालतर्फ यात्रालाई फर्काउँछ ।

करको दायरा फराकिलो पार्ने होस् या सम्पत्तिको पुनःवितरणको व्यवस्थापनमा होस्, पुराना राजनीतिक दलहरू पञ्चायतकालीन मानसिकताबाहिर पुग्न सकेका छैनन् । त्यो रोग बिस्तारै नयाँ भनिएका तमलोपा र मधेसी फोरममा पनि फैलिरहेको देखिन्छ । माओवादीका लागि भने उसले गरेको १० वर्षे जनयुद्ध र सामान्य मानिसप्रतिको प्रतिबद्धता तथा उसले अँगालेको सिद्धान्तले उसलाई यी एजेन्डाबाट बाहिर निस्कनै दिँदैन । फलस्वरूप यी विषयमा देखिएको मतभिन्नताले सम्भ्रान्तहरूलाईर् माओवादी एजेन्डाविरुद्ध एकजुट हुन सघाएको भुल्न मिल्दैन । खासगरी आमूल परिवर्तनकारी एजेन्डाहरूमा गोलबन्द हुन नदिन सम्भ्रान्तहरूको सत्ता घेराबन्दी र सत्ताप्राप्ति एउटा उपकरण हो । सत्ता कब्जा वास्तवमा उनीहरूले उच्चारण नै नगरीकन गरिरहेका छन् ।

बितेको केही सातादेखि माओवादी अध्यक्ष प्रचण्ड वर्तमान सत्ता समीकरण समाप्त हुने र माओवादी नेतृत्वमा सर्वदलीय सरकार बन्ने जुन घोषणा गर्दै हिँडेका छन्, त्यसको जग बलियो देखिन्न । त्यस भनाइले पुराना शक्तिहरूलाई अझ बढी नजिक्याउनेछ । वर्तमान सरकारका प्रधानमन्त्री उनको खिचडी मन्त्रिपरिषद, ‘सुपर प्राइमिनिस्टर’ का रूपमा रहेका गिरिजाप्रसाद कोइराला र उनकी छोरीको महत्त्वाकांक्षा चरम चुलीमा देखापरेको छ । प्रधानमन्त्रीको पार्टीभित्रको सैद्धान्तिक, वैचारिक तथा कार्यक्रमिक खिचलो बल्खु दरबारबाट बाहिर सडकमा छताछुल्ल भएको छ । मधेसवादी दलहरूभित्र पनि भुसको आगोजस्तै भित्रभित्रै सत्तारूढ हुन पाएका र नपाएकाबीच झगडा चर्किएको छ । यद्यपि कमरेड प्रचण्डले जबजब माओवादीको नेतृत्वमा सर्वदलीय सरकारको कुरा उठाउँछन्, त्यसविरुद्ध सबै नयाँ पुराना एक ढिक्का बन्न पुग्छन् । र आफ्ना झिना मसिना स्वार्थलाई बिर्सेर मुख्य वर्गीय स्वार्थ प्राप्तिका लागि भात भान्सामा सहभागिता जुटाउँछन् ।

राष्ट्रपतिको कदमदेखि लिएर सरकार गठन प्रक्रियासम्म, त्यस कदमविरुद्ध व्यवस्थापिका संसद्मा छलफल र बहसको माग गर्दै संकल्प प्रस्ताव दर्ता र खारेजीको प्रसंगसम्म आइपुग्दा सत्तारूढ दलहरूको माओवादीसँग कुनै खाले सहयोगात्मक संवाद तथा सहकार्य गर्ने मनसाय नरहेको प्रस्ट देखिन्छ । यस्तो संवादहीनताका पछाडि माओवादीले खोजेजस्तो सैद्धान्तिक विषयमा अन्य दलले असहमति जनाएकै कारण हो भन्न सकिन्छ । ‘वेस्टमिनस्टर’ मोडलभन्दा अलि माथि उठेर जनसहभागितामूलक बहुलवादी प्रतिस्पर्धात्मक प्रणालीमा जानैपर्ने अपरिहार्यता तथा सेना समायोजनमार्फत राज्यको नयाँ खालको पुनर्संरचनातर्फ अगाडि बढ्ने उसको मान्यताविरुद्ध अन्य दलहरू उभिएका छन् । त्यसका लागि भारतीय सत्ताले कुनै न कुनै प्रकारले तिनलाई आड दिइरहेको छ । किनभने माओवादीको परिवर्तनकारी सोच यहाँ लागू भएमा त्यसको गहिरो छाप उता पनि पर्ने उसले बुझेको छ । र, संसारकै ठूलो प्रजातन्त्रको दाबी गरिरहेको राज्यले आफ्ना जनतासामु उक्त प्रजातन्त्रका कमजोरीहरू उजागर हुने ठानेको छ ।

आन्तरिक तथा बाह्य राजनीतिमा एक्लो हुन पुग्नु माओवादीका लागि चुनौती मात्र होइन वरदान पनि सावित हुनसक्छ । किनकि उसले संविधानमार्फत खोजेको परिवर्तनले लगभग ७६ प्रतिशत गरिबीको चपेटामा परेका जनताको आर्थिक, भौतिक तथा सामाजिक परिवर्तनसँग सरोकार राख्छ । त्यसैले माओवादीसामु देखिएका चुनौती बहुसंख्यक नेपालीका चुनौती हुन् । माओवादीले आगामी दिनमा जनताबीच व्यापक सहकार्य र सहमति खोज्नेतर्फ लाग्नुपर्छ । अन्य दलहरूसँग मिलेर सत्तारूढ हुन खोज्नुभन्दा माओवादी संविधानसभामा उठाउने मुद्दामा गम्भीर हुन जरुरी छ । त्यहाँ असहमति भएमा आफूले उठाएका मुद्दालाई जनतासामु औचित्य प्रमाणित गर्न सजिलो हुनेछ । त्यसले आफ्नो पक्षमा जनसमर्थनलाई गोलबन्द गर्न बाटो खुल्नेछ ।

जनताका चाहना र भावनालाई समेट्न खोज्दा स्वाभाविक छ, सत्तारूढ गठबन्धनका लागि दुइटा राजनीतिक विकल्पमध्ये एउटा रोज्ने चुनौती आउँछ । पहिलो गैर-लोकतान्त्रिक शासनपद्धतिको बाटो जसले समाजलाई सीधै द्वन्द्वतर्फ धकेल्नेछ । दोस्रो, परिवर्तनउन्मुख लोकतान्त्रिक संविधान निर्माण गर्न सहमतिपूर्ण भूमिका जहाँ राज्यको पुनर्संरचनामार्फत बहुमत जनताले चाहेजस्तो सामाजिक न्याय स्थापित गर्न पहल गरियोस् । दुवै सम्भावना हाल आमनेसामने खडा छन् । पछिल्लो बाटो पच्छयाएमा ‘सर्वहिताय सुखाय हुनेछ’ । सत्तारूढ दलहरूले पहिलो बाटो रोजेमा केही गम्भीर चुनौती थपिनेछन् । त्यस्तो अवस्थामा माओवादीसँग चुनौती स्विकार्नुको विकल्प रहने देखिँदैन ।

-बेश्या नारी र ब्यभिचारी पुरुष

 -थम गिरी”आभाष”

किन घ्रिणा गर्छौ प्रिया

बेश्या भनेर मलाई?

तिमीलाई त त्यही

चाहिएको होइन र?

आखिर जे खोज्यौ पाएपछी

किन घ्रिणा गर्छौ त्यसइलाई?

तिमीले त म बाट कमसेकम

आत्मा “सन्तुष्टी” त पायौ

तर बादलामा तिमीले

के नै दियौ र मलाई?

फगत बदनामरुपी

दुई अक्षर ”बेश्या“

के तिमीले कहिल्यै

आफुलाई मुल्यङ्कन गरेका छौ?

तिमी किन मेरो खोजिमा आयौ

कहिल्यै सोचेका छौ?

यदी छैनौ भने सुन

तिमी पनि त बेश्यागामी हौ नि

तिमी पनि समाजको नजरमा

ब्यभिचारी होइनौ र?

होइन भनौला,यदी त्यसो भए

के तिमी अपराधी हौ त ?

जस्ले मलाई बलत्कार गरयो

यदी तिम्रो आवस्यकताको लागि

म बेश्या नभैदिएको भए

सोचेका छौ ?

तिमी कहाँ हुन्थ्यौ यतिबेला?

तिम्रै करणले आफ्नै कौमारित्व

गुमाउदै बेश्या बनिदिए म

शायद धर्मपत्नी पनि

बन्न सक्थे क्यारे?

अनी,तिमिले नै घ्रिणा गर्न

लाज लाग्दैन अलिकती पनि?

ए पुरुष!ए स्वार्थी पुरुष

के सोचेका छौ,तिमिले आफुलाई?

नारी केवल तिम्रो भोग्य बस्तु होइन

तिमीलाई पनि भोगिदिन्छे उस्ले चाँही भने

अनी सुन !ब्यभिचारी पुरुष

नारी सधैं शहनसिलता र कोमलताकी

प्रतिमुर्ती मात्र पनि होइन

उस्ले चाही भने तिम्रो मात्र त के

सारा मानव जातिकै अस्तित्व

नामेट पारीदिन सक्छे सदाका लागि

त्यसैले बरु मलाई घ्रिणा गर्नुको सट्टा

मेरो नजिक नै नआउ तिमी

बस! तिमी ब्यभिचारी नबने

म बेश्या बन्ने कुरै आउँदैन।

धन्यबाद।

-”म आईमाई मान्छे ”

 

                                 -आचार्य प्रभा(अमेरिका )

 हो… म ”आईमाई” हुँ 
तिमीले जे भन्यौ ठिकै भन्यौ 
म, निरीह छु ,
निस्सार छु ,
निर्बल छु ,
निसहाय !छु 
केवल… प्रसंशा र दयाको भोको छु
त्यसैले तिमीले सजिलै भन्यौ 
तिमी ”आईमाई” भनेर। 
हो… म आईमाई हुनुले पीडित छु ,
चाहना र माया को भोको छु 
कसैको थोरै विश्वाशमा लिप्त छु 
अनी… कसैको विश्वाशघातको शिकार पनि छु । 
तिमी ठान्छौ ,
”आईमाई”थोरै प्रसंशामा रमाउछे 
तिमी मान्छौ ,
”आईमाई ”कम्ती विश्वाशमा हराउछे,
हो… यो सत्य हो …..
”आईमाई ”नारी हुनुमा मक्ख पर्छे 
फेरी…. आफ्नै कमजोरिसँग छ्क्क पर्छे ,
कहिले आफुलाई धर्तिसँग दाँज्छे ,
कहिले फूलको कोमलतामा आफुलाई 
अनुवाद गर्छे ,
यसैले… उस्को चिनारी ”आईमाई ”  ठान्छे । 
”आईमाई ” आमा हुनुमा गर्वित हुन्छे 
पत्नी हुनुमा अभिमान गर्छे ,
दासी हुनुमा कर्तब्य ठान्छे 
किन कि…. ऊ  आखिर 
”आईमाई ”हुनुमा नै सर्वस्व ठान्छे
त्यसैले… म तिम्रो आव्हान स्वीकार्छु 
हुँ म पनि तिमीले सोचे जस्तै 
”आईमाई ”मान्छे । 
म भित्र पनि अरुको जस्तै 
कोमलताको खानि छ ,
आँखाभरी अबिरल बग्ने अश्रु धाराको पानी छ 
कहिले कोमल बनेर आसुँको सागरमा 
निथ्रुक्क भिज्छु म ,
कहिले झुठो प्रसंशामा फुल्छु म 
हो… यही निरीहता छ म भित्र पनि 
अनी…. यही कमजोरी  छ 
मेरो नारित्वमा पनि ,
त्यसैले… सजिलै भन्यौ   
तिमी ”आईमाई ”मान्छे 
तिमीले जानेरै भन्यौ त्यो 
उपनाम को मान्छे ,
म ”सीता  ”बनेर  आगोमा जल्न पनि सक्छु 
म ”पासँङ ”बनेर हिउँमा पुरिन सक्छु 
अनी…. ”पारीजात ”बनेर रातमा फुल्न सक्छु 
त र…. आखिर म ”आईमाई ” थोरै कसैको 
फकाइमा बहकिन पनि सक्छु 
”आईमाई ”हुनुको अभिशप्त पीडामा 
म पलायन हुन सक्छु ,
तिमी जे भन म तिम्रो आरोप प्रत्यारोपलाई 
हाँसी हाँसी सहन सक्छु ,
तिम्रो अर्थमा लोग्ने मान्छेको 
पौरषताको दासी हुन सक्छु ,
आखिर म ”आईमाई”मान्छे 
झुठो प्रसंशाको भोकले बर्बाद हुन सक्छु 
यसैले म ”आईमाई”मान्छे 
क्षणभरको खेलौना बन्न सक्छु 
अनी कसैको झुठो आश्वासनको 
खेती बन्न सक्छु ,
म ”आईमाई”मान्छे 
सजिल्यै पग्लिन सक्छु ।

-किन?????????

- सावित्रा काफ्ले

तिमीले भने जस्तै सहज हुनेभए जिन्दगी,

आज आफु आफैसंग म यसरी रुन्थे किन?

तिमीले सोचे जस्तै अटल हुने भए हाम्रो माया,

म आँसुले सधैभरी हाम्रो प्रित धुन्थे किन?

नहुदोहौ तिमी भने मेरो मनको आगनीमा,

तिमी संग जीवनको रंग मैले बुन्थे किन?

नसम्झने भए मैले हाम्रा मिठा अतितहरु,

छाडी सबै मनहरु तिमीलाई मात्र सुन्थे किन?

सक्ने भए यो मलाई रमाउन अन्त कतै,

आफ्नै पागलपनमा आफु हराएको हुन्थे किन?

तिमीले भने जस्तै सहज हुनेभए जिन्दगी,

आज आफु आफैसंग म यसरी रुन्थे किन?

-ख्यातिका हत्यारा वीरेनको १६ दिने डायरी

हत्यापछि कोठामा त्यत्तिकै सुत्न डर लाग्यो । बाहिर निस्केर रक्सी पिएँ । भगवान्को तस्बिर खोजेर सँगै राखेर सुतेँ ।

पैसाको भोक

जुवा खेल्ने लतले मेरो सबै रकम क्यासिनोमा स्वाहा भयो । तर पनि यस्तो बानी रोकिएन । क्यासिनो नेपालमा मात्र एक लाख १२ हजार रुपैयाँ ऋण लिएको थिएँ ।श्रीमती क्यानाडामा छिन् । उनले पनि पैसा पठाउन छाडिन् । त्यसैले पैसा जुटाउने उपायतिर लागे । जेठ ५/६ गते होला दुई छोरीसहित ख्यातिको कोठामा खाना खान गएँ । उनको बुबाले छोरीलाई के पढाउने होला भनेर सल्लाह मागे । कुरै कुरामा पाइलट पढाउने विषयमा कुरा भयो । उनका बुबाले पाइलट पढाउन चाहिने २०/२५ लाख जुटाउन सक्ने कुरा बताए । यो सुनेपछि मैले ख्यातिको अपहरण गरेर उनका बाबुसँग १० लाख असुल्ने योजना बनाएँ ।

एक्लै अपहरण गर्न सक्दिनथेँ । त्यसैले सहयोगी खोज्न थालेँ । यसका लागि मेरिना शाक्य उपयुक्त लाग्यो । र, मैले उनलाई सबै योजना सुनाएँ । त्यस्तै, असार १७ गते मेरिनालाई बोलाएर भ्वाइस अफ ओमेनको बारेमा सबै बताएँ । योजनाअनुसार मेरिना भोउ म्यागेजिनको संवाददाता बनिन् र म कमिटी एड्भाइजर ।मेरिनाले २१ गते ख्यातिलाई फोन गरेर बोलाइन् । ख्यातिले २२ गते पुतलीसडकमा भेट्ने प्रस्ताव गरिन् ।

यसरी भयो हत्या

जेठ २२

बागबजारमा रहेको कोरोना इन्टरनेसनल बि्रजकोर्स गर्दै गरेकी मेरिनालाई भेटेँ । र, चिया खाँदै ख्यातिसँग गर्ने कुरा सिकाएँ । पत्रिकाको नक्कली परिचयपत्र र ख्यातिलाई कोठासम्म ल्याउन पाँच सयको नोट दिएँ । एउटा केटाको बाइकको पछाडि ख्याति आइरहेकी थिइन् । मैले टाढैबाट मेरिनालाई चिनाइदिएँ, त्यही हो ख्याति भनेर ।उनीहरू कोठामा आइपुग्नुअगाडि नै म कोठामा पुगिसकेको थिएँ । दुवैजना कोठामा छिरे । ख्यातिले मलाई चिनिहालिन् । ‘अंकल तपाइं पनि यहाँ’ भनेर सोधिन् । मैले आफू भोउ पत्रिकाको सल्लाहकार भएको बताएँ ।

मैले एनजिट नामकको औषधिको १० वटा ट्याबलेट पिसेर कफीमा हालेर ठीक पारिसकेको थिएँ । त्यसैले कफी खाने प्रस्ताव गरेँ । कफी पिउने क्रममा ख्यातिलाई तीतो लागेछ । औषधि त घोलिएको रहेनछ । कामै गरेन । फेरि म बाहिर निस्केर स्लाइसको बोतलमा १० वटा एनजिट ट्याबलेट हालेँ ।स्लाइस खाएपछि ‘अब इन्टरभ्यू दिऊँ’ भन्न थालिन् ख्याति । मैले तयार पारेको प्रश्नपत्र दिएँ । बल्ल औषधिले काम गर्न थाल्यो । ख्याति निद्रा लाग्यो भन्न थालिन् । मैले आराम गर भनेर बेड देखाएँ । उनी सुतिन् ।

मैले उनको हात-खुट्टा बाँधे । मुखमा टेप बाँध्न खोज्दा ख्याति त कराउन पो खोजिन् । डर लाग्यो । चिच्याएको सुनिएमा योजना चौपट हुन सक्थ्यो । त्यसैले उनको टाउकोमा पटक-पटक हानेँ । हातले घाँटी र मुखमा थिचेँ । मेरिना सोफामा बसेर सबै हेरिरहेकी थिइन् । उनी ‘न गर न बाबा’ भन्दै रोक्न आइन् । मैले हुत्याइदिएँ । ख्याति त चलमल गर्न छाडिन् ।

मेरिना घर जान्छु भन्न थालिन् । मैले जान दिइनँ । यहीँ बस भनेँ । ‘कतै ख्याति त मरिन ?’ भन्दै झकझक्याएँ । कुनै प्रतिक्रिया आएन । डर लाग्यो । कतै योजना बीचैमा तुहिने त होइन ? उनको नाक र मुखमा हात राखेर सास लिएको छ कि छैन हेरेँ । अँ हँ थिएन । नाडी र छाती छामेँ । मुटुको चालसमेत छैन । ख्यातिको सास गइसकेछ ।मेरिना जान्छु कि जान्छु भनेर ढिपी गर्न थालिन् । मैले उनलाई घटनाबारे कसैलाई नभन्नू, भन्यौ भने आमा, बाबा, भाइ सबैलाई मारिदिन्छु भनेर धम्क्याएँ । उनले कसैलाई भन्दिनँ भनिन् । ११ बजे मैले मोटरसाइकलमा राखेर मेरिनालाई घरसम्म छाडिदिएँ । कोठामा एक्लै बस्न मन लागेन । के-के सोचेँ के-के । फेरि, मेरिनाको घर गएँ र, उनलाई ल्याएँ । उनलाई अमेरिकी दूतावासमा पुर्‍याएँ । पसलबाट प्लास्टिक किनेँ अनि कोठामा आएँ । ख्यातिको सेल-सिम त्यत्तिकै थियो । त्यसलाई आफ्नो मोबाइलमा हालेँ । फोन आयो । मैले ‘कौन ख्याति ?’ भनेर मोबाइल नै ‘अफ’ गरेँ ।

लास कसरी तह लगाउने टेन्सन त्यही थियो । मोटरसाइकल झिकेर लास फाल्ने ठाउँ खोज्न हिँडेँ । वनस्थली, स्वयम्भू, डल्लु, क्षेत्रपाटी घुमेँ । यही बीचमा मोबाइल ‘अन’ गरे । फोन आयो । ख्यातिको दाइ हो भन्यो, कसैले फोनमा । मैले बुबालाई दिनुस् भनेँ । मैले हिन्दीमा ‘तुम्हारा बेटी मेरे कब्जेमे है और उसको जिन्दा चाहिए तो १० लाख तयारी रखना’ भनेँ । कता जाने ? पुनः कोठामै फर्किएँ । फेरि मेरिनालाई लिन अमेरिकी एम्बेसी गएँ । उनलाई कोठामा ल्याएपछि लास तह लगाउने विषयमा कुरा गरेँ । उनी डराइन् । तन्नामा लास बेरेर कतै लगेर फाल्ने योजना बनाएँ । मेरिनाले सुत्ने कोठाबाट तन्ना ल्याइन् । मैले लास बेरेँ ।लास फाल्न बाहिर निकालेर मोटरसाइकलमा बाँध्न लागेको मात्र थिएँ, घरबेटी आइपुगे । हतार-हतार लास भित्र लगेर राखेर बाहिर हिँडे । बेचैनी बढिरहेको थियो । बालाजु चोकमा पुगेर दुई बोतल हि्वस्की किनेर कोठामा फर्किएँ । टिभी हेर्दै हि्वस्की सिध्याएँ । र, सुतेँ ।

लास गन्हायो

२३ जेठ :

लास हल्का गन्हाउन थालिसकेको थियो । तन्ना र कार्पेटले बेरेर कोठामा त्यत्तिकै राखेको थिएँ । मरेको मान्छेको तौल बढी हुने रहेछ । एक्लै बोक्नै सकिनँ । दोस्रो व्यक्ति कोही थिएन । सोह्रखुट्टे फलफूल चोकमा पुगेर फेरि प्लास्टिक र केही कार्टुनबक्स लिएँ । सामान कोठामा राखेर बाहिर गएँ ।

भगवान्सित सुतेँ

२४ जेठ

सिंगो लास टुक्रयाउने योजना बनाएँ । कोठाबाहिर गएर थप दुईवटा कार्टुन बोकेर आएँ । त्यतिखेर नौ बजिसकेको थियो । भान्छामा गएर मासु काट्ने चुप्पी ल्याएँ । धारिलो थियो चुप्पी । पहिला हातको कुहिनाको ज्याइन्टमा काटेर दुवैहात छुट्याएँ । अनि कुमबाट काटेर चार ‘पिस’ बनाएँ । घुँडा र फिलाको ज्वाइन्टमा काटेर खुट्टा पनि छुट्याएँ । अनि प्लास्टिकमा बेरेर गन्हाउने डरले फ्रिजमा राखेँ । शरीरका बाँकी भागलाई पनि प्लास्टिक र कार्पेर्टले बेरेर राखेँ । धुप बालेँ । अत्तर हालेँ । पंखा चलाएँ ।चार बजेतिर मेरिनालाई लिन बबरमहल गएँ । स्कुलमा गएर छोरीहरू लिएर उनीहरूको मामाघरमा लगेर छाडिदिएँ ।यो हुँदै गर्दा, ख्यातिका परिवारसँग मोबाइलमा कुरा भइरहेको थियो । एसएमएसमार्फत उनीहरूसँग १० लाख मागिरहेको थिएँ । तर, उनीहरू यत्रो पैसा छैन भन्दै थिए । कोठामा त्यत्तिकै सुत्न डर लाग्यो । बाहिर निस्केर रक्सी पिएँ । भगवान्को तस्बिर खोजेर सँगै राखेर सुतेँ ।

लास धोएँ पनि

२५ जेठ

बिहान उठेर चिया बनाएर खाएँ । पैसा थिएन साथमा । कोठामा लास थियो । यसो हेरेको ख्यातिको औँलामा सुनको औँठी रहेछ । बालाजुमा रहेको एक सुन पसलमा गएर पैसा भएन यो आैठी राखेर केही पैसा दिनुस् भनेर पच्चीस सय बोकेर आएँ ।बागबजार गएर मेरिनालाई लिएर कोठामा आएँ । लास बैठक कोठामा थियो । लास अरू गन्हाउन थाल्यो । लासको गन्ध भगाउन धुप बालेर पंखा चलाइदिएँ । लासलाई धोयो भने गन्हाउँदैन कि भनेर टाउकोसहितको जिउलाई ट्वाइलेटमा लगेर साबुन-पानीले धोएँ । कोठामा पानी थिएन । त्यसैले लास धुन मेरिनाले बाहिर पम्पबाट पानी ल्याइन् । चक्कुले टाउको छुट्याएर प्याक गर्न थालेँ । मेरिनाले प्लास्टिक समातेर सहयोग गरेकी थिइन् । टाउको साबुन-पानीले पखालेर प्लास्टिकले बेरेर फ्रिजमा हालेँ । अनि जिउलाई कार्पेटले बेरेर राखेँ । मेरिनालाई घरमा लगेर छाडिदिएँ ।

यसरी फालियो शव

२६ जेठ

बिहानै चार बजेतिरै निद्रा खुल्यो । लास गन्हाइरहेको थियो । आज त जसरी पनि लास तह लगाउनु थियो नै । नत्र लास गन्हाएर अरूले थाहा पाउने डर बढिरहेको थियो । आज जसरी पनि लास फाल्छु भनेर ट्याक्सी खोज्न निस्किएँ ।सोह्रखुट्टेमा ट्याक्सी फेला पारेँ । कोठामा सामान छ भनेर ड्राइभरलाई कोठाबाहिरसम्म ल्याएर लास राखेको बोरा बोकेर बाहिर आएँ । त्यसवेला बिहानको ६ बजेको थियो होला । बोरा ट्याक्सीको पछाडिको सिटमा राखेर म ड्राइभरसँगै बसँे । कहाँ जाने पत्तो थिएन । विष्णुमती खोलानजिक, कालीमाटी हुँदै बल्खु निस्किएँ । नख्खु भैंसेपाटी हुदै कार्यविनायकतिर गएँ । कार्यविनायक पुग्नुअगाडि नै ट्याक्सीबाट ओर्लिएँ । अनि डिलमा गएर उभिएँ । यसो हेरेको खोंच रहेछ । लास फाल्न त्यही ठाउँ सुरक्षित हुन्छजस्तो लाग्यो अनि डिलमा पुगेर बोरा झुन्ड्याउन बाँधेको डोरी फुकाई गिँड डिलबाट खसाले ।

मनमा बेचैनी बढिरहेको थियो । त्यसैले विनायकको मन्दिर गएर गणेश भगवान्को दर्शन गरे । मिनीबस चढेर कोठामा आएँ । गिंड त तह लाग्यो । हात-खुट्टा र टाउको के गर्ने होला ? फ्रिजमा राखे पनि गन्ध आइरहेको थियो । हात-खुट्टाको टुक्रालाई झिकेर ट्वाइलेटमा लगेर साबुनपानीले धोएँ, अनि कपडाले राम्ररी पुछेर अर्को प्लास्टिकमा पोको पारेर काटुर्नमा हालेँ ।कतै गन्हाउला कि भनेर कार्टुनमा राख्नुअगाडि कार्टुनभित्र प्लास्टिक राखेर सेन्ट छरे । हातखुट्टा र टाउको छुट्टाछुट्टै कार्टुनमा हालेर कार्टुनटेप लगाएर प्याक गरे । कार्टुन झुन्ड्याउन मिल्नेगरी डोरी बाँधेको थिएँ । आज त जसरी पनि फाल्नैपर्छ । त्यसैले कार्टुन बोकेर हिँडेँ म । कलंकी आइपुगे । त्यसवेला माओवादीले १० बजेदेखि १२ बजेसम्म चक्काजाम गरेको थियो । त्यसैले हतार-हतार नारायणघाट जाने माइक्रो चढँे । हातखुट्टा भएको कार्टुन माइक्रोको छतमा राखेँ ।

कहाँ पुगेर ओर्लिने पत्तो थिएन । माइक्रोको झ्यालबाट बाहिर हेर्दै हिँडे । मुग्लिनबाट केही तल ओर्लिएँ । म ओर्लिएको स्थान मुग्लिनदेखि २० किलोमिटर पर होला । सडकको छेउमा गएँ । कार्टुन खोलातिरको झ्याङमा फालिदिएँ ।अब काठमाडौं र्फकनैपर्‍यो । एउटा मोटरसाइकल आइरहेको रहेछ । रोकेर लिप\mट मागेँ । र, मुग्लिनसम्म आएँ । पोखरातिरबाट आएको माइक्रो चढेर काठमाडौं आएँ । ख्यातिको परिवारलाई एसएमएस गरेर पैसा मागेँ ।

फिरौतीको लोभ

२७ जेठ

आज जसरी पनि टाउको फाल्नु थियो । प्लास्टिकमा पोको पारेर कार्टुनमा राखेर चामलको बोरामा टाउको हालेँ । कार्टुन बोकेर बालाजु बसपार्क पुगँे । रानीपौवा जाने गाडीमा चढेर मुड्कु चौकीनजिकै गाडीबाट ओर्लिएँ । मुड्कु चौकी नपुग्दै सडक-किनारदेखि तल जंगलमा बोराबाट टाउको निकालेर प\mयाँकिदिएँ ।धेरै राहत महसुस भयो । सबै लास फालियो । हल्का महसुस गर्दै कोठामा फर्किएँ । लास काट्न प्रयोग गरेको चुप्पीमा बोसो नगएकाले ग्यास गिजरको तातोपानीले चक्कु धोएँ । ख्यातिको जिउको बाँकी रहेको टुक्रा कपडा प्लास्टिकमा पोको पारी विजेश्वरी खोलामा लगी फ्याँकिदिएँ । ख्यातिको परिवारलाई एसएमएस गरेर पैसा माग्ने क्रम जारी थियो ।

व्यवस्थापन सकिएपछि

२८ जेठ

लास व्यवस्थापनको काम सकिएपछि ढुक्क भएर ख्यातिको परिवारसँग पैसा उठाउनतिर लागे । कहिले फोन गथें, कहिले एसएमएस । प्रायः हिन्दीमा कुराकानी गर्थें म । ‘लडकी जिन्दा चाहिए तो पैसा दो’ भन्थेँ । तर, कुरा मिलिरहेको थिएन ।

पक्राउ परिने डर थियो

२९ जेठ

एकै ठाउँमा बसेर फोन र एसएमएस गर्दा पक्राउ परिने डर बढ्यो । ठाउँ ‘चेन्ज’ गरी-गरी फोन र एसएमएस गरेँ । फिरौतीका लागि कुरा मिल्यो । उनीहरू दस लाख दिन तयार भए । तर, अब रकम कसरी लिने ? आफैँ लिन जाऊँ भने चिनिहाल्छन् । अर्को कोही थिएन । उनीहरूसँग कहिले भैरहवा र कहिले सुनौलीमा पैसा लिने कुरा गरे । पछि काँकडभिट्टामा पैसा लिने कुरामा सहमति भयो ।

सुरु भयो नाटक

३० जेठ

काँकडभिट्टामा रकम लिन जानुअगाडि अर्को नाटक रचेँ । ख्यातिको घरमा फोन गरेर आफ्नो एकजना आफन्तको छोरी पनि अपहरणमा परेको र सोही समूहले ख्यातिको अपहरण गरेको नाटक गरेर अपहरणकारीले ‘तपाइंहरूको नम्बर दिएर ख्यातिका लागि तिर्ने फिरौती सँगै लिएर आउनू भनेको छ’ भने । मैले आफ्नो नाम राजेन्द्र मानन्धर भएको बताएँ ।फेरि नाम फेरेर प्रमोद सिंह बनेँ । अनि ख्यातिलाई पुतलीसडकमा पुर्‍याउन आउने बिक्कीलाई काँकडभिट्टा पठाउनू भनेँ । मृतकका एक आफन्त एक्लै काँकडभिट्टा गएछन् । मैले पक्राउ परिने डरले रकम ल्याउँदा कुनै पनि बैंकको ट्याग नभएको र सिरियल नम्बर नमिलेको पैसा ल्याउनू भनेको थिएँ ।ती आफन्त रात्रिबस चढेर काँकडभिट्टा लागेपछि राजेन्द्र मानन्धर बनेर मैले फोन गरी ‘भाइ म राजेन्द्र मानन्धर बोलेको, तपाइंको नम्बर मलाई प्रमोद सिंहले दिएको हो । उसले तपाईं र म काँकडभिट्टामा सँगै बस्नू भनेको छ’ भनेँ ।

असफल पहिलो प्रयास

३१ जेठ

ती आफन्त बिहान काँकडभिट्टा पुगेछन् । उनले मलाई एसएमएस गरेर आफू आसाम होटलमा बसेको बताए । मैले काठमाडौंमा मेरिनालाई पहिला नै तीनवटा एसएमएस लेखेर छाडेको थिएँ । उनले मेरो योजनाअनुसार नै ती आफन्तको मोबाइलमा काठमाडौंबाट एसएमएस पठाइदिइन् ।मैले आसाम होटलनजिकैको एक पसलमा बसेर कोक खाएँ । त्यहीँबाट राजेन्द्र बनेर आसाम होटलमा बसेका ख्यातिका आफन्तलाई फोन गरेर सिलिगुढी बोलाएँ । ती आफन्तको हुलिया कस्तो छ, मलाई थाहा थिएन । होटलमा सोधखोज गर्दा पनि थाहा भएन । रेस्टुरेन्टमा बसेको एक व्यक्ति ख्यातिका आफन्त हुन् कि जस्तो लागेकाले उनको नजिक गएर घर सोधेँ । उसले आफ्नो घर काँकडभिट्टा बतायो ।

मसँग भारतीय सिम थियो । त्यसैबाट फोन गरेर राजेन्द्रको नाम लिएर ती आफन्तलाई ‘डिलका लागि सिलिगुढी हुँदै दार्जिलिङ जानुपर्ने भयो’ भने । मैले आसाम होटलमा आएर खोज्दा भेट भएन पनि भनेँ । उसले त ख्यातिको मोबाइलबाट प्रमोद सिंहले फोन नगरेसम्म आफू कतै नजाने बताए । मैले प्रमोद सिंहले भनेकाले म आएको भनेँ, तर उसले पत्याएन । पब्लिकबुथबाट काठमाडौंमा फोन गरेर प्रमोद बन्दै तपाईंको मान्छेलाई राजेन्द्रले जे भन्छ त्यही मान्नू भने । तर, ती आफन्त डराएछन् । उनी काँकडभिट्टाबाट विराटनगर हुँदै काठमाडौं भागे । योजना असफल भयो । म पनि बेलुकातिर नाइटबसमा काठमाडौं आएँ ।

बाटोमा भेटिए सहयोगी

१ असार

नौ बजेतिर नागढुंगा आइपुगेँ । उपत्यका बन्द पो रहेछ । अब हिँड्नुको विकल्प थिएन । बाटोमा हिँड्दै आउँदा प्रकाश गुरुङ नामको अन्दाजी २५ वर्षको व्यक्तिसँग चिनजान भयो । ऊ भारत खर्साङनिवासी रहेछ । मैले उसलाई फिरौती उठाउने काममा लगाउने योजना बनाएँ । मेरो एउटा सुटकेस रिसिभ गरिदिएबापत ५० हजार दिन्छु भनेको ऊ तत्काल सहमत भयो ।मेरिनासँग भेट नभएको धेरै भएको थियो । त्यसैले मध्याह्नतिर वनस्थलीनजिक ढुंगेधारामा उनलाई बोलाएँ । उनीसँग ख्यातिको सिमकार्ड थियो । त्यो लिएँ । आठ बजेतिर ख्यातिको सिम प्रयोग गरेर उनका आफन्तलाई फोन गरेँ र, ३ गते काँकडभिट्टामा आउनू भनेँ । कतै नआउने पो हुन् कि जस्तो लागेर- यो अन्तिम अवसर हो यसपटक गडबड भयो भने अर्को चान्स दिन्नँ भनेर धम्क्याएँ ।

काठमाडौं टु सिलिगुढी

२ असार

एक बजेतिर प्रकाशसँग भेट गरेँ । उसलाई भेटेर पैसा लिनेबारे सम्झाएँ । ख्यातिको आमालाई फोन गरेँ र, घरमा काम गर्ने केटा ‘राम’लाई लिएर आउनू भने । अनि प्रकाशलाई लिएर पाँच बजेको टिकट काटेर काँकडभिट्टा हिँड्यौँ । उनीहरू पनि बेलुका नै बस चढेर काँकडभिट्टा हिँडेको जानकारी पाएँ ।

डिल फाइनल

३ असार

ख्यातिको आमा र राम बिहान काँकडभिट्टा पुगेर उही आसाम लजमा बसेका रहेछन् । हामी १० बजेतिर पुग्यौँ । प्रकाशलाई सुब्बा होटलमा राखेँ । म लुम्बिनी होटलमा बसेँ । आसाम होटलमा ख्यातिकी आमा छन् कि छैनन् भनेर बुझ्न गएँ । होटल पुगेको एक/डेढ घन्टापछि ख्यातिकी आमा चिया खान तल ओर्लिइन् । ख्यातिकी आमा टेबुलमा बसिरहेकी थिइन् । चिन्लान् कि भनेर मैले कालोटोपी र चस्मा लगाएको थिएँ । मैले घोप्टो परेर चाउमिन मागे । होटलमा चाउमिन छैन भनेपछि म बाहिरिएँ । केही समयपछि ख्यातिको मोबाइलबाट उनकोे आमालाई फोन गरेर हिन्दीमा किन बाहिर निस्केको भने । उनले म कोठामै छु भनिन् । ठीक छ खाना खाए हुन्छ भनेँ । मलाई होटलवरिपरि पुलिसहरू छन् कि जस्तो शंका लागेर होटल परिवर्तन गर्न भनेँ ।

ख्यातिकी आमाले अर्को होटलमा गएर फोन गरिन् । मैले सिलिगुढीमा आएर पैसा दिनू भने । मैले काम गर्ने केटालाई लजमा छाडेर एक्लै आउनू भने । १२ बजेतिर आमा पैसा लिएर एक्लै हिँडिन् । म पुग्नुअगाडि नै आमा हिँडिसकिछन् । मैले फोन गरेर किन नबसेको, काठमाडौं जानुस् उतै डिल हुन्छ भने ।ख्यातिको फोनबाट काठमाडांैमा रहेका ख्यातिका आफन्तलाई फोन गरेर दिउँसो तीन बजेतिर रामलाई काँकडभिट्टाको बसपार्क पठाउन भने । राम लजबाट बाहिर निस्केर सडकमा हिँडिरहेको थियो । मैले प्रकाशलाई फोन गरेर अप्सरा होटलमा बस्नू भने । हात हल्लाएर बोलाएँ र रामलाई लिएर सिलगुढी हिँडेँ ।

रामले डराएर मलाई नै पैसा दियो । राखभन्दा मानेन । अनि उसलाई लिएर सिलिगुढीतिर गएँ । सिलिगुढीको अप्सरा होटलमा प्रकाश बसेको थियो । ऊ बाहिर निस्केर पैसा लियो । त्यहाँ १५ मिनेट बसेपछि राम डरायो । ऊ काँकडभिट्टा जान्छु भनेर हिँड्यो । मेडिकल चोक आइपुगेपछि ऊ बेपत्ता भयो । म पनि काँकडभिट्टा फर्किएर लुम्बिनी होटलमा बसँे । ख्यातिकी आमालाई फोन गरेर पानीट्यांकीमा छोरी लिन बोलाएँ । तर, म गइनँ । उनी आएर दुई घन्टाजति बसेर हिँडिछन् ।

यसरी बाडियो फिरौती

४ असार

बिहानै ख्यातिकी आमाले फोन गरेर छोरी र राम खोइ भनेर सोधिन् । मैले दुवैजना मसँगै छन् भने । मेरी छोरी कहिले आउँछे भनेर सोध्दै थिइन् । मैले भोलि बिहान छाडिदिन्छु भनेँ र, विराटनगरको एयरपोर्टमा छोरी लिन आउनू भनेँ ।बिहानै प्रकाशलाई भेटे । उसले पैसा माग्यो । मैले अझै काम भएको छैन, त्यो काम गर्ने केटालाई खोज भने । ऊ रिक्सामा चढेर काम गर्ने केटालाई खोज्न गयो । तर, राम भेटिएन । उसले पटक-पटक पैसा मागेपछि ५० हजार दिएँ । पाँच बजेतिर काँकडभिट्टाबाट काठमाडौं आउने बसमा नाम फेरेर रामशरण मानन्धर र ठेगाना वीरगन्ज लेखाएर टिकट काटँे ।

झुक्याइरहेँ परिवारलाई

५ असार

बिहानै ख्यातिकी आमाले आफू एयरपोर्टमा छु भनेर फोन गरिन् । बाटोमा गाडी बिगि्रएकाले ढिलो हुने भयो, भारतीय नम्बर प्लेटको गाडीमा आइरहेका छौँ भनेर ढाँटेँ । मैले नाम ढाँटेर प्रमोद सिंह भन्दै एयरपोर्ट आइपुग्न तीन घन्टाजति लाग्ने एसएमएस पठाएँ । एक बजेतिर काठमाडौं आइपुगेँ । कोठामा पुगेर नुहाएँ । कोठाको ल्यान्डलाइन फोनबाट सोल्टी क्यासिनोको कर्मचारीलाई बालाजु चोकमा पैसा लिन आउनू भनँे । ख्यातिको परिवारसँग लिएको रकमबाट ९४ हजार ऋण तिरेँ ।

यसरी पर्‍यो फन्दामा

६ असार

बिहानै उठेर पशुपतिनाथ दर्शन गर्न गएँ । छोरीले इकु फिल्म हेर्नुपर्‍यो भनिरहेकी थिई । पशुपति दर्शन सकेर फिल्मको टिकट लिन गोपीकृष्ण हलमा गएर इकुको दुईवटा टिकट काटे । टिकट बोकेर म ससुराली गएँ । त्यस्तै, साढे नौ बजेतिर सोह्रखुट्टेमा रहेको पान पसलमा पान खान गएँ । पान खाएर फर्कंदै थिएँ, ट्राफिक प्रहरीले रोक्यो र लाइसेन्स माग्यो । मैले लाइसेन्स झिकेर देखाउनासाथ केही व्यक्तिले पक्राउ गरे । ती प्रहरी रहेछन् ।

(भियुक्त वीरेनले प्रहरीसमक्ष दिएको बयानको आधारमा यो डायरी तयार पारिएको हो ।)

-म मर्नै लागेँ, आऊ सावित्री’

म ०११ साल पुस ११ गते जन्मेकी थिएँ। मेरो नाम रह्यो- सावित्री भट्ट। बा कस्ता थिए, मलाई थाहा छैन। म दुई वर्षकी छादै बाबित्नुभएछ। धादिङ मैदीमा हाम्रो घर थियो। खरले छाएको। सानो पिँढी। घरपछाडि गोठ। गोठमा थिए, दुइटा भैंसी, एकहल गोरु, दस-बाह्रवटा बाख्रा। तिनै बाख्रा लिएर म वन जान्थेँ। घाँस काट्थेँ। पुतलीझैं रमाउँथेँ। इन्द्रधनुष हेरिहुँजस्तो लाग्थ्यो। मेरो मन पनि त जुरेलीजस्तै थियो। म सानी जुरेली थिएँ। आमा र दुई दाइले खुब माया गर्थे। घरकी कान्छी म नै त थिएँ। दिनभरि छिमेकका दिदीसित पुतली खेल्थेँ। आमा प्रायः पिँढीमा बसेर गुन्द्री बुन्नुहुन्थ्यो। मैले पनि गुन्द्री बुन्न सिकेँ। अरूलाई के था’ ? गुन्द्रीसँगै म आफ्ना कलिला रहर बुन्थेँ। ०२१ साल पुसको ठिहिर्‍याउँदो दिन थियो। म गुन्द्री बुनिरहेकी थिएँ। अचानक घरमा तीन-चारजना मान्छे आइपुगे। साथमा बाह्र वर्षजतिको सानो केटो थियो। म गुन्द्रीकै तानमा अल्झिएँ। घरमा जो आउन्, मलाई के मतलब ? तिनीहरूले एकछिन आमा र दाइसित गुनगुन गरे। मैले त्यति वास्ता गरिना। धेरै बेरपछि तिनीहरू गए। साँझपख पो छिमेकका दिदीले जिस्काए, ‘तेरो ब्या छिन्न आ’रैछन्।’ ‘उता जाऊ।’ म हाँसेँ। ‘अहिले हाँस्छेस् ?’ दिदीहरूले खुचिङ गरे, ‘डोली चढेर जाँदा त रोलिस् नि।’ माघे संक्रान्तिमा टिकाटालो गर्ने कुरा पो भएको रै’छ। माघ २ गते, दुई बजेतिर फेरि तिनै मान्छे आए। पिँढीमा बसे। म घरमै थिएँ। तिनीहरूलाई देखेर डरडर लाग्यो। ‘अस्ति पनि आ थे।’ म छक्क परेँ, ‘आज फेरि तिनै मान्छे किन आए ?’ एकछिनमा त थाहा पाइहालेँ किन आ’का रै’छन् भनेर। मुटु ढक्क फुल्यो। के गरूँ के गरूँ भो। मैले ट्याप्प डोको समाएँ। ‘गोठालो जान्छु’ भन्दै म कराएँ। ‘आज तिमी नजाऊ,’ कान्छा दाइले डोको समाए, ‘आज त मै गोठालो जान्छु।’ म भाग्न पाइना। टोलाउँदै बसेँ। मान्छेहरू मलाई बेलाबेला पुलुक्क हेर्थे। ‘सावित्री,’ आमाले भित्र बोलाइन् र भनिन्, ‘यो घाँघर लगा त।’ अस्ति भर्खर सिलाको नयाँ घाँघर लगाउन पाउँदा म के छोड्थेँ, लगाइहालेँ। नयाँ कपडा लगाउन पा’को खुसीले जुरेलीझैं फुरुंग भइहालेँ। अनि हतार-हतार आमाले अक्षता मुछिन्। केटा र मलाई अक्षता लाइदिइन्। मैले केटोतिर हेरे त मरिजाउँ। किन हेरूँ, जस्तो लाग्यो। पन्ध्र मिनेटजति बसेर मान्छे फर्किए। भोलिपल्ट पाधेरामा दिदीले सोधिन्, ‘बिहे छिनियो हैन त, तेरो ?’ ‘धेर नकरा,’ म बम्किएँ। ‘केटाले टिका लाएर गयो,’ दिदी हाँसिन्, ‘अझै बम्किन्छेस् ?’ ‘टिका लाओस् कि नलाओस्,’ कराएँ, ‘मलाई के मतलब।’ त्यै पनि मन भरंग भो। त्यसपछि त जति दिन बित्दै जान्थ्यो, मन उति रुन्चे हुन्थ्यो। मैले थाहा पाइसकेकी थिएँ, विवाह भएपछि अर्काको घर जानुपर्छ। अर्काको घर जाने कुराले मेरो निद हर्न थाल्यो। कति रात त निदाउन पनि सकिना। एकदिन अचानक मैले थाहा पाएँ, मेरो बिहे हुन त पन्ध्र दिन मात्र बाँकी रै’छ। म दिनभर करेसामा बसेर रोएँ। सोचेँ, यति सानी म पनि नअटाउने यस्तो साँघुरो भो र घर ? ‘अहिले त बिहे पो गर्नी हो,’ एकदिन आमाले सम्झाइन्, ‘हुर्केपछि पो जाने हो।’ आमाको कुराले ढाडस दियो। ‘बस्लिस् माइत,’ दिदीहरूले भने तर्साइदिए, ‘तालाई त पठाइहाल्छन्।’ मेरो सातो गयो। म पखेटा कुँजिएको जुरेलीझैं छट्पटाउन थालेँ। जतिजति बिहेको दिन नजिक आउँथ्यो, म रातभरि कल्पन्थेँ, यो रात कहिल्यै नसकियोस्, अनि दिनभरि रुन्थेँ, अब रात नपरोस्। दिन पनि एकदम छोटा लाग्थे। जब रात पथ्र्यो, म भक्कानिन्थेँ, फेरि एउटा दिन सकियो भनेर। गोठालो जाँदा, पाधेरो जाँदा म मनभरि रुन्थेँ। आँखा पनि बेस्मारी भत्भताउँथे। मैले दिनहरू थाम्न सकिना। ती आए, गए। आखिर बिहेको दिन पनि आइपुग्यो। अघिल्लो रातभरि म रोइरहेँ। भोलि यो घर छाडेर म कसरी जान सकूँला र ? भोलिपल्ट २२ जनाजति मान्छे घर आए। मलाई कता भागूँ, कता भागूँ भयो। तर म सानी केटी कता भाग्थेँ र ? आमाले बाइसहाते धोती लगाइदिइन्। म त्यसमा फनफनी बेरिएँ। आखिर धोती मैले फुकाउन नसक्नेगरी जेलियो। म जग्गेमा बसेँ। छेउमा केटो बस्यो। उसले जामा र पगरी लाएको थियो। नाम रै’छ, सूर्यप्रसाद खनाल। पूजापाठ भो। सिउँदोमा सिन्दुरको धर्को बस्यो। आखिर डोली चढ्ने बेला आयो। मेरा हिक्का छुट्न थाले। सप्पै मिलेर मलाई डोलीमा सुताइदिए। हिँड्ने बेला आमाले मसिनो आवाजमा भनिन्, ‘नानु, भोक लागे दही खानू।’ गुम्लुंग चारैतिर छोपेको डोलीभित्र रुँदारुँदै म निदाएछु। पछि, आमाजूले ब्युँझाइन्, ‘नानी। भोक लाग्यो ? क्यै खान्छ्यौ ?’ ‘नाई।’ ‘अटेरी नगर, खाऊ।’ ‘खान्ना भनेपछि खान्ना।’ साँझपख घर आइपुग्यो। राति म सासूसितै सुतेँ। झल्याँस्स-झल्याँस्स घरको सम्झना आउँदा हिक्का छुट्थे। कोल्टे परेर रातभरि रोएँ। किनभने, मेरो बिहे भइसकेको थियो। त्यसबेला म १० वर्षकी थिएँ। ….

‘दुलहीले खाना पकाउनुपर्छ।’ बिहान सबैले भने। म त रातभरि रोएकिले कमजोर भइसकेकी थिएँ। मलाई पकाउनै मन लागेन। कहाँकी मान्छेलाई कहाँ ल्याइपुर्‍याए ? ‘बुहारी, खुरुक्क पकाऊ,’ सासुले कर गरिन्। मैले रुँदै फुरौला पकाएँ। लहरै भान्सामा बसेकालाई बाँडिदिएँ। पछि त अझ के भन्न थाले भने, दुलाहा र दुलहीले सँगै खानुपर्छ रे। मैले अलिअलि खाएँ। छेउमै दुलाहा थियो। मलाई त ऊतिर हेर्नै मन लागेन। देख्यो कि रिस उठ्थ्यो। सोच्थेँ, मसित नै किन बिहे गर्नुपरेको होला ? त्यही दिन म माइत फर्किएँ। फेरि भोलिपल्ट ससुराले घर लगे। पाँच दिनपछि फेरि माइत आएँ। उकालो-ओरालो हिँड्दाहिँड्दै म थाकिसकेकी थिएँ। माइतमै एक हप्ता बित्यो। ‘सोह्रौं दिन घरमा बस्नुपर्छ’ भन्दै ससुरा लिन आए। सोह्रौं रात किन घरमा बस्नुपर्छ, मलाई थाहा थिएन। अहिले पनि थाहा छैन। सोह्रौं रातको भोलिपल्टै मलाई लिन दाइ आइपुगे। त्यसपछि धेरै दिन म घर गइना। म माइतमै बसेँ। आफू जन्मेको आँगनमा रमाएँ। दिन फेरि उस्तै भए। माइतमा एक वर्ष कसरी बित्यो, थाहै भएन। चैतको अन्तिम हप्ता थियो, सायद। आमाजू टुप्लुक्क आइपुगिन्। उनलाई देखेर म झस्किएँ। ‘धेरै दिन भो साइली अब घर हिँड,’ आमाजूले भनिन्। ‘जान्ना,’ म अन्कनाएँ। आमाजूले खुब फकाइन्। नगई सुख भएन। पर्सिपल्टै दाइ आइपुगे। दाइले सोचेछन्, ‘बैनी खुब रोइहोली।’ फेरि म माइत फर्किएँ। तिनै आँगन, वन, पाधेरो, जुरेलीसँगै रमाएँ। सबै ठिक थियो। तर, एकदिन गोठालो जाँदा वनमै बेस्मारी चक्कर आयो। उल्टी भो। उँधोउँभोले मलाई न्याक्न थाल्यो। गोडा लगलगी काँप्न थाले। एकदिन धारामा पानी लिएर फर्किंदा बारीको डिलबाट म गाग्रीसँगै पछारिएँ। अबेरसम्म बेहोस भइछु। माइली आमाले देखेर आफ्ना घर लगिछन्। पौने एकघन्टा पछि म ब्युझिएँ। ‘तिमी त बेहोस भइछौ,’ काकाले भने। काका अलिअलि झारफुक पनि गर्थे। बेसार र अक्षता मुछेर फुकिदिए। ‘मलाई के भा होला, काका ?’ ‘मसान ला रै’छ,’ काकाले भने, ‘मैले फुकिदिएँ, अब सन्चो हुन्छ।’ म घर आएँ। आमा मेरो हाल देखेर भक्कानिइन्। एक हप्तापछि हतारिँदै आमाजू आइन्। म कमजोरीले सुतिरहेकी थिएँ। उता केटालाई पनि उँधोउँभो भएछ। ‘साइली,’ आमाजूले सुनाइन्, ‘तिम्रो हातको पानी खान पाए त सन्चो हुन्थ्यो कि भन्या छ।’ ‘जान्ना,’ म झर्किएँ, ‘मरे पनि के भो।’ ‘त्यस्तो नभन, साइली,’ उनी निरास भइन्, ‘मेरो भाइ मर्‍यो भने …।’ आखिर म आमाजूका पछि लागेँ। घर पुग्दा त उनी पिँढीमा कम्मलमा बेरिएर भित्तामा अडेस लागेका रै’छन्। उनको छेउछाउ पिँढीमा अरू पनि मान्छे थिए। आँगनमा मलाई देखेर गाइँगुइँ भयो। उनका आँखा बन्द थिए। ‘आमा आ’को हो ?’ उनले सुस्त सोधे। ‘हो बाबु। आई।’ ‘छेउमा बस्न भन्दिनू न,’ उनको आवाज पनि एकदम कमजोर भइसकेको थियो। बिचरा खुब दुब्लाएछन्। हड्डी मात्र थिए। गालाका हड्डी पनि ठूल्ठूला देखिन्थे। ‘यता बस त, साइली,’ सासूले उनको छेउ देखाइन्। ‘बस्दिना।’ ‘पानी देऊ बुहारी,’ रुन्चे स्वरमा सुसुराले भने। म अन्कनाएँ। मान्दै मानिना। सासू जंगिइन्। मैले दुई चम्चा पानी ख्वाइदिएँ। उनले घुटुक्क निले। पछि छेउछाउका अरू मान्छेले सुनाए, ‘अघिसम्म त खानै मानेको थिएन। अहिले खुरुक्क खायो।’ एकरात त बित्यो, भोलिपल्ट एकरत्ति पनि घरमा बस्न मन लागेन। ‘अब म बस्दिना।’ ‘बिरामी छ,’ अरूले सम्झाए, ‘छोडेर नजाऊ।’ ‘जान्छु भनेपछि जान्छु जान्छु,’ मैले ढिपी लिएँ। आखिर म एक्लै माइत हिँडेँ। ‘ज्वाइँलाई कस्तो छ ?’ घर पुग्दा आमाले सोधिन्। ‘के छ, के छ,’ मैले हात नचाएँ। ‘पानी ख्वाइनौ ?’ ‘अँ,’ मैले ढाँटे, ‘एक कचौरा ख्वाएँ।’ वैशाख लाग्यो। हाँगामा कलिला पात पलाए। मेरो ज्वरो पनि पलायो। उता उनको पनि फर्केछ। आमालाई चिन्ताले सताउन थाल्यो। एकदिन ज्योतिष काकाकोमा एक बटुको चामल र पाँच रुपैयाँ लिएर गइन्। ‘एउटा जान्छ,’ काकाले भनेछन्, ‘खड्को छ।’ घर फर्केर आमा रातभरि रोइन्। त्यसपछि त मैले धेरैपल्ट आमालाई रोएको देखेँ। ‘किन रो’को ?’ ‘त्यस्सै,’ आमाले ढाँटिन्। गाउँभरि हल्ला पनि फैलिएछ- दुइटै बिरामी छन्, एउटा जान्छ अरे।’ वैशाखका अन्तिम दिन थिए, उता घरबाट खबर आयो, ‘त्यसको मुख नहेरी मर्दिना भन्या छ।’ उनलाई त साह्रै भएछ। मलाई लिन जेठानी आइन्। म पनि थलिएर उठ्नै नसक्ने भएकी थिएँ। गाउँकै एकजना नेवार दाइले बोकेर लगिदिए। म आइपुगेको थाहा पाउनेबित्तिकै सासूले भनेछन्, ‘पानी ख्वाउन भन्दिनू।’ नेवार दाइले मलाई उनकै छेउमा राखिदिए। मैले आफ्ना काँपिरहेका हातले तीन-चार चम्चा पानी ख्वाइदिएँ। भोलिपल्ट मलाई बस्नै मन लागेन। ‘घर जान्छु’ भनेर कर गर्न थालेँ। कसैले नमानेपछि एक्लै हिँडिदिएँ। अहिले लाग्छ, त्यस्तो चक्कर लाग्दालाग्दै पनि म कसरी माइत पुगेँ ? मलाई त बाटोमै ढलेर मर्छु कि जस्तो लाग्या थ्यो। ‘किन हिँडेर आ’की ?’ आमाले सोधिन्। ‘मर्न लागेँ म त,’ यत्ति भनेर म ओछ्यानमा पछारिएँ। एक हप्तापछि उनको घरतिरबाट दुईजना मगर आएछन्। वरिपरिका घरमा सोधेछन्, ‘सलंग इस्तरपानी भट्टाकी छोरीको घर कुन हो ?’ ‘किन ?’ ‘उहाँको लोग्ने बित्नुभो।’ गाउँभरि हल्लाखल्ला मच्चिएछ। सबैले हाम्रो घर देखाइदिएछन्। मगरहरू घरको पिँढीमा थचक्क बसे। मैले केही पनि नखाएको पाँच दिन भइसकेको थियो। काका हतारिँदै आए। केरा र घ्यु पकाए। ‘खाऊ त, नानी।’ ‘खान्ना।’ ‘काकाले कस्तो माया गरेर पकाको,’ अरूले सम्झाए, ‘खाऊ नानू।’ मैले अलिअलि निलेँ। हतारिँदै गाउँका नेवार दाइ पनि आइपुगे र मलाई बोके। म घर पुग्दा त उनलाई मसानघाट लगिसकेका रै’छन्। तीन घन्टा टाढा। ससुरा किरिया बस्ने तयारीमा थिए। ‘मेरो छोरा त गयो। मेरा पोइ पनि मर्छन्,’ राति सासु कराइन्, ‘किरिया यसैले बस्नुपर्छ।’ ‘यस्ती बिरामी छन्,’ नेवार दाइले सम्झाए, ‘किरिया नबसाल्नुस्।’ ‘जे हुन्छ, हुन्छ,’ सासु राँक्किइन्, ‘मरे पनि मर्छे।’

मैले देखेँ, नेवारदाइले सुटुक्क आफ्ना आँसु पुछेका थिए। सबैले मलाई धारामा लगे। मेरा चुरातिर ढुंगा सोझ्याए। एक हप्ताअगाडि चुरौटेले टम्म लाइदिएका हरिया र राता चुरा मेरा नाडीभरि थिए। मेरो सातो गयो। ‘नफुटाल मेरा चुरा,’ म रोएँ। ‘पछि राम्रा लाउली, नानू।’ र, झर्‍यामझुरुम मेरा चुरा फुटाले। सिन्दुर पखालिदिए। सेतो धोतीले फनफनी बेरिदिए। त्यसपछि, त मैले हनहनी ज्वरोमा पनि एघार दिनसम्म नुहाएँ। केही खान मन थिएन। पेट सुक्दै जान थाल्यो। ‘भात पकाएर खाऊ’ भनेर धेरैले सम्झाए। म पकाउँथेँ तर धारामा घोप्टयाएर फर्किन्थेँ। बाह्रौं दिनमा नुन खुल्यो। तैपनि मैले केही खान सकिना। यसरी ज्वरोले न्याक्दा, एघार दिनसम्म भोकै बस्दा, हरेक दिन नुहाउँदा पनि म बाँचेँ। ‘यो पनि मर्छे कि भन्ने ठान्या थेँ,’ सासुले बचन लगाइन्, ‘बाँची।’ त्यसपछि मलाई एकछिन पनि बस्न मन लागेन। ‘माइत जान्छु’ भन्दै रुन थालेँ। ‘जाने भए जा,’ सासु फनफनिइन्, ‘तर यो एउटा खड्कुलो माँझेर जा।’ म झन् रुन थालेँ। कमजोरीले रिंगटा चल्न थाल्यो। ‘भो यता रुवाएर नराखम्,’ आमाजूले यत्ति भनेपछि मैले बाटो पाएँ र थकित पाइला लतार्दै माइत फर्किएँ। हरियो सारी र ब्लाउजभित्र सुक्नसम्म सुकेको ज्यान। बुच्चा नाक र कान। रित्ता नाडी। आफैलाई देख्दा भक्कानो छुट्थ्यो। त्यसैले दिउँसै गाउँ पस्न सकिना। दिनभरि नजिकको वनमा लुकेर बसेँ। म आफ्नो फेरिएको रूप लिएर कसैका अगाडि उभिन नसक्ने भएकी थिएँ। साँझपख बारीमा छेलिँदै-छेलिँदै मैले माइतीको आँगन टेकेँ। रातभरि ऐनामा आफ्ना बुच्चा कान र नाक हेर्दै रोइरहेँ। म ११ वर्षकी बिधवा। …. एक वर्ष बित्यो। म श्राद्धमा गएँ। भोलिपल्टै फर्किएँ। त्यसपछि फेरि कहिल्यै गइना। तीन वर्ष फेरि पहिला जसरी नै बिते। वन जान्थेँ। घाँस काट्थेँ। फरक यत्ति थियो, अब मसित चन्चलता थिएन। अरू पनि मलाई बिधवा ठान्थे। पछिपछि धेरै केटाहरूले वनमा पछ्याए। ‘मसित बिहे गर,’ कतिले त भनी पनि हाल्थे। ‘मसित यस्ता कुरा नगर।’ यसरी अरूले पछ्याएको घरमा पनि थाहा भो। आमा र दाइले मेरो सातो लिए, ‘तैंले फेरि बिहे गरिस् भने यो घरमा पाइला नटेक्नू।’ मेरो आफ्नो भन्नू यही त एउटा घर थियो, म कसरी फेरि नफर्किने गरी जान सक्थेँ र ? धेरैले पछ्याउन थालेपछि मैले वनै जान छोडिदिएँ। ठूली आमाको छोरा -दाइ) काठमाडौंमा थिए। एकदिन मैले उनकै भरोसामा भनिदिएँ, ‘आमा अब म ‘नेपाल’ जान्छु।’ आमा छक्क परिन्। केही दिनमै दाइले काठमाडौंमा मलाई काम खोजिदिएछन्। उनको कुरा सुनेर घरका दाइले पनि मलाई रोक्न खोजेनन्। ‘साँच्चै ता जान लागिस् ?’ थाहा पाइछन् क्यारे आमाले पनि, सोधिन्। ‘अँ … म नगई छाड्दिना।’ हिँड्ने बेला आमाले दाइलाई रुन्चे स्वरमा यत्ति भनिन्, ‘जानै आँटी। यसको ख्याल राखिदिनू।’ र, मैले दोस्रोपल्ट माइत छाडेँ। त्यतिबेला म १५ वर्षकी थिएँ। … राजा महेन्द्र मरेको भोलिपल्ट म काठमाडौं आइपुगेकी थिएँ। दाइले जाउलाखेलमा एउटा कर्मचारीका घरमा भाँडा माझ्ने र भात पकाउने काम खोजिदिएका थिए। घरमा उनकी श्रीमती, सानो छोरा र एउटी बहिनी थिए। मेरो तलब १० रुपैयाँ भयो। कर्मचारी पनि कस्ता भने, बिहान छ बजे नै अफिस जाने तर भात खाएरै। मलाई घडी हेर्न आउँदैनथ्यो। घडी पनि भए पो Û कति बज्यो, म थाहा पाउँदिनथेँ। भान्सामा सुत्थेँ, जब झल्याँस्स ब्युँझन्थेँ, भात पकाइहाल्थेँ। अनि कुर्न थाल्थेँ। कहिलेकाहीँ त राति एघार बजे नै भात पकाउँथेँ कि के हो, रातभरि जाग्राम बस्थेँ। एकदिन उनले एउटा नोट दिँदै भने, ‘नानी छोरालाई कापी ल्याइदेऊ।’ म पसल गएँ, कापी मागेँ र पैसा दिएर फर्कें। ‘फिर्ता खोई ?’ उनले सोधे। ‘के ?’ म त छक्क। ‘पैसा।’ मलाई के थाहा कतिको नोट थियो, त्यो। ‘तिमीलाई थाहा छैन ? मैले कतिको नोट दिएको थिएँ ?’ म बोलिना। ‘पढ्न आउँदैन ?’ ‘आउन्न,’ मैले सुकेको आवाजमा भने। उनले बहिनीलाई बोलाएर भने, ‘आजैदेखि यिनलाई पढ्न सिकाऊ।’ आखिर मैले डेढ महिनामै अक्षर चिनेँ र बांगाटिंगा अक्षरमा पहिलोपल्ट आफ्नो नाम लेखेँ, ‘सावित्री खनाल।’ त्यतिबेला म १६ वर्षकी थिएँ। … आफैले चिठी लेखेर घर पठाएपछि घरमा पनि सबै खुसी भए- ‘नेपाल गएर राम्रै गरिछ।’ चार महिनापछि, एउटा दुधवालाले मलाई थापाथलीमा काम खोजिदियो। १५ रुपैयाँ तलब दिने भएछन्। कर्मचारीले ‘छाडेर नजाऊ’ भनेकै थिए, तर साँझको मौका पारेर सुटुक्क भागेँ। त्यो कर्नेलको घर रै’छ। मैले त्यहाँ काम गर्नेहरूका लागि खाना पकाइदिनुपथ्र्यो। ०३१ सालमा हाम्रै गाउँका विष्णुप्रताप शाहसित भेट भएको थियो। मैले ‘अलि राम्रो काम’ खोजिदिन आग्रह गरेकी थिएँ। ४० सालमा उहाँ सञ्चार सचिव हुनुभो। केही दिनपछि, शुक्रबार दुई-तीनजना पुलिस आएर मलाई भने, ‘सञ्चार सचिवले बोलाउनु भा’छ।’ म गएँ। उहाँ भानुभक्त मेमोरियल स्कुलका अध्यक्ष पनि हुनुहुन्थ्यो। ‘अब तिमी भानुभक्त स्कुलमा जाऊ,’ उहाँले भन्नुभो, ‘काम खोज्द्या छु।’ ‘हुन्छ।’ ‘आइतबार जानू।’ र, आइतबार मैले भानुभक्त मेमोरियल स्कुलको आँगन टेकेँ। त्यतिबेला म २९ वर्षकी थिएँ। … स्कुलमा मैले ससाना नानीहरूको ख्याल राख्नुपथ्र्यो। स्कुलमा कुचो लाउने, नानीहरूको कपडा धुने, खाना ख्वाउने। यी मैले खोजेजस्तै काम थिए। मन भुल्थ्यो नि त। तलब पनि ४ सय रुपैयाँ भयो। यसरी दस वर्ष अरू बिते। ०५० साल। एकजना साइन्स पढाउने रौतहटतिरका सर आए। उनले मलाई मन पराएछन् कि के हो, झ्याम्मिन आउँथे। नजिक-नजिक-नजिक हुन थाले। ‘किन पछ्याएको ?’ म झर्किएँ। ‘मसित बिहे गर,’ उनले भनि त हाले। ‘मसित अब आइन्दा यस्तो कुरा नगर्नू,’ मैले धम्काएपछि उनी हच्किए। नजिक आउन छाडे। त्यही नै अन्तिम बिहेको आग्रह थियो। त्यतिबेला म ३९ वर्ष थिएँ। …

अहिले आफ्नो अतिततिर र्फकंदा म त छक्क पर्छु, एक्लै यति लामो बाटो हिँडेर यहाँसम्म कसरी आइपुगे ? दाइहरू आफ्नै घरजममा खुसी छन्। ०५८ सालमा आमा बितेपछि बल्ल म बेहोसीबाट झल्याँस्स ब्युँझिएजस्ती भएकी थिएँ। आमा नै त थिइन्, परिवारसित गाँस्ने एउटै त्यान्द्रो, त्यो पनि चुँड्यो। आमा गएपछि, म अचानक काठमाडौंको भिडमा एक्लिएँ। बालखैमा बिहे भयो। श्रीमानको अनुहार पनि सम्झना छैन। ४० सालमा नागरिकता बनाउँदा उनकै थर ‘खनाल’ राखेर बनाएँ। अब त आफ्नो भन्नु त्यही एउटा थर छ। धादिङ छाडेर सासू-ससुरा पनि चितवन लरखुट्टे बसाइ सरे। चितवन जान सजिलै छ। बेलाबेला जान्छु। त्यहीँ मैले पनि सानो घडेरी किनेकी छु, घर बनाउन त के सकूँला र ? बनाए पनि बस्ने को ? दिनभर स्कुलका नानीहरूसित रमाउँछु। ‘आन्टी’ भनेर बोलाउँदा आँत शान्त हुन्छ। जुन बाल्यकाल आफूले बिताउन पाइना, अहिले हेर्न त पाएकी छु। दिन त नानीहरूसित बित्छ, रातभरि भने ऐठन पर्छ, परिआउँदा ‘लौ न नि’ भनेर बोलाउने कोही छैनन्। ‘उमेरमा बिहे गर्नुपर्ने। जानिना मैले,’ अचेल यस्ता कुरा खेलिरहन्छन्। आफूलाई मन परेका सप्पै कुरा त कहाँ पाइन्छ र ? मजसरी त एक्लै कोही पनि नबसून्। भर्खरै सर्कारले बिधवासित बिहे गर्नेलाई पचास हजार रुपैयाँ दिने घोषणा गर्‍यो। म त भन्छु, ‘पैसाको मुख नहेर। कसैले मन पराउँछ भने बिहे गर।’ उमेरमा ‘जसरी भए पनि जीवन काटूँला’ जस्तो लाग्छ। उमेर ढल्किँदै गएपछि, पछुतो लाग्दै आउँदो रै’छ। त्यसैले त म अचेल निदाउन सक्दिना। रातभरि सोचिरहन्छु, अब कसरी बित्ला जीवन ? किनभने अब म ५६ वर्षकी भइसकेँ।

-उपेन्द्र समूहलाई मान्यता

निर्वाचन आयोगले उपेन्द्र यादव अध्यक्ष रहेको मधेशी जनअधिकार फोरमलाई आधिकारिता प्रदान गरेको छ । निर्वाचन आयोगले सर्वसम्मत निर्णयबाट फोरमको आधिकारिकता सम्बन्धी फैसला गरेको हो। आयोगले विजय गच्छदार समूहलाई अर्को दल दर्ता गर्न भनेको छ । निर्वाचन आयोगले बहुमत केन्द्रीय सदस्य यादव समूहसँग रहेको आधारमा सो समूहलाई आधिकारिता प्रदान गरेको हो । निर्वाचन आयोगले मधेशी जनअधिकार फोरमको ४२ सदस्यीय केन्द्रीय समितिलाई मान्यता प्रदान गरेको छ । फोरमको विधानमा ४२ सदस्यीय केन्द्रीय कार्य सम्पादन समिति रहने व्यवस्था छ । आयोगले गच्छदार समूहसँग १७ जना मात्रै केन्द्रीय सदस्य रहेको जनाएको छ । प्रधानमन्त्री माधवकुमार नेपालले फोरम संसदीय दलका तत्कालिन नेता बिजयकुमार गच्छदारलाई उप प्रधानमन्त्री बनाएपछि फोरमको संस्थापन पक्षले गच्छदार सहित ७ जना केन्द्रीय सदस्यलाई पार्टीबाट निस्कासित गरेको थियो । त्यसपछि गच्छदार समूहले पार्टीको पार्टीको केन्द्रीय सदस्य र स‌ंसदीय दलमा आफ्नो बहुमत रहेको भन्दै आधिकारिकता दावी गर्दै नर्वाचन आयोगमा निवेदन दर्ता गरेको थियो । गच्छदार सहित ७ केन्द्रीय सदस्यलाई पार्टीबाट निस्कासित गर्दा फोरम केन्द्रीय समिति ३५ सदस्यीय रहेको थियो ।

-उपराष्ट्रपतिको हिन्दी शपथ सर्वोच्चद्वारा बदर

एक वर्षदेखि थाती रहेको उपराष्ट्रपतिको हिन्दी भाषाको शपथसम्बन्धी मुद्दामा आज फैसला दिँदै सर्वोच्च अदालतले उनको त्यो शपथ संविधान अनुकूल नभएको भन्दै बदर गरिदिएको छ। संघीय गणतन्त्र नेपालमा भाषासम्बन्धी व्यवस्थाबारे चर्काचर्की बहस चलिरहेको बेला आज सर्वोच्चले गरेको फैसलामा नेपाली भाषालाई संविधानले राष्ट्र भाषाको रुपमा तोकेको र सपथको ढाँचा समेत दिएको अवस्थामा हिन्दी भाषामा लिएको उपराष्ट्रपतिको सपथ गैरसंवैधानिक ठहर्ने उल्लेख छ। यसले हिन्दी भाषालाई मान्यता दिनुपर्छ भन्दै वकालत गर्दै आएका मधेसवादी दलहरुलाई गम्भीर आघात पुगेको छ। उनीहरुले सार्वजनिक रुपमा यसको प्रतिकार गर्ने संभावना बलियो छ। किनभने, केही मन्त्रीहरुले खुला रुपमा नै सार्वजनिक कार्यक्रममा हिन्दीमा बोल्दै आएका थिए। केही मन्त्री र सभासदहरुले हिन्दी भाषामा नै शपथ लिएका थिए। अहिले अलिकति पनि संयम नराख्‍ने हो देशलाई विग्रहको बाटोतर्फ उन्मुख गराउने षड्यन्त्र हुनसक्छ। ‘हिन्दीप्रेमी’ सभासदहरुले संविधान सभाको अवधारणा पेश गर्ने क्रममा नै बबाल गरिसकेका थिए। सत्ताबाट बाहिरिएको मधेसी जनअधिकार फोरमलाई यो मुद्दा जनतामा पहुँच बढाउन एउटा हतियार हुनसक्छ। त्यसो त उपराष्ट्रपति परमानन्द झा दुई टुक्रामा फुटेको फोरमको कुन पक्षलाई समर्थन गर्छन्, त्यो प्रष्ट भइसकेको छैन। तर कामै नपाएको भन्दै गुनासो गरिरहेका उपराष्ट्रपतिलाई राजीनामा गर्ने यो राम्रो मुद्दा बन्न सक्ने संभावना छ। उनी आफ्नो ‘हिन्दी अडान’ लाई कायम राख्दै हिन्दीका वकालतकर्ताहरुमाझ हिरो बन्ने प्रयास गर्न सक्छन्। सर्वोच्चले शपथ बदर गरे पनि फेरि शपथ लिन आदेश दिएको छैन। तर शपथ बदर गर्नुको अर्थ उनको अहिलेसम्मका कुनै पनि कामकारबाही र भविष्यमा हुने कामकारबाही पनि बदरभागी हुने भनेकै हो भन्ने अर्थ लगाउन मिल्छ। उनले अब कि नेपाली भाषामा शपथ लिनुपर्छ कि राजीनामा दिनुपर्छ। जिम्मेवारी नै छैन भन्दै गुनासो गरिरहेका र प्लस टुको विज्ञापनमा समेत देखापरेका उपराष्ट्रपतिले त्यसो गर्ने संभावना मैले चाहिँ कम देखेको छु। यदि उनले नेपालीमा पुनः शपथ लिए देशका लागि राम्रो हुने थियो। हेरौँ, उनले के गर्नेछन्

-‘महावाणी’को रहर

प्रधान सेनापति रुक्माङ्गद कटवालले देशभरका सबै सैनिक कार्यालयमा आफ्नो ‘महावाणी’ आफ्नो नामसहित पोत्‍न लगाउने निर्देशन जारी गरेछन्। पहिले राजामहाराजाको त्यस्तै ‘महावाणी’ सेनाका कार्यालयहरुमा पोतिएको हुन्थ्यो। अहिले पनि केही कार्यालयमा ‘नेपाली सेना सम्पूर्ण नेपाली जनताको साझा शक्ति र सम्पति हो’ भन्ने वाक्य पोतिएकै छ। प्रधानसेनापतिलाई यही महिना आफूले अवकास पाउनु अघि आफ्नो नाम पनि पोत्‍न मन गरेछन्। सेनाको काम लेख्‍ने र पोत्‍ने मात्रै हो कि के हो ? के व्यर्थको विवाद बेकारमा ! उता जाजरकोट र आसपासका जिल्लाहरुमा झाडापखालाले मान्छे मर्‍यामर्‍यै छन्। नारा पोत्‍न र मेट्न छाडेर अनि त्यही कुरामा के के न भए जस्तो व्यर्थको विवाद गर्न छाडेर मान्छे मर्नबाट रोक्न जाऊ न, कि कसो ?

-पढ्न पाए केही गरेर देखाउँथें

भावना तामाङ

आमा मेरो डिस्टिङ्सन आयो,’ रिजल्ट हेरेपछि पास भएको कुरा आमालाई तुरुन्त सुनाएँ । उनी भान्छामा खाना पकाउँदै थिइन् । ‘ए, तँ पास भइस् ?’ उनले यत्ति भनिन् । मलाइ समातीन र रुन थालिन् । त्यो रात हामी आमाछोरी धेरैबेर रोयौं । आमालाई म पास भएकैमा खुसी थियो । डिस्टिङ्सनको अर्थ उनले बुझिनन् । बुझेकी भए अझ् कति खुसी हुन्थिन होला ? किनकि, मलाई सफल भएको हेर्न उनले कति दुःख गरेकी थिइन् भन्ने मलाई मात्र थाहा छ । एक साँझ लखतरान परेर आमा आइपुगिन । भोकाएका बहिनीहरू केही छ कि भन्दै आमालाई समाउन पुगे । ‘लौ रोटी खाउ,’ आमाले हामीलाई कपडा धोइदिएको घरबाट बचाएर ल्याएको खाजा दिइन । भोकाएका हामीले, कपाकप खायौं । राति बाबा मात्तिादै आए । जे डर थियो त्यही भो । ‘जथाभावी डुल्छेस्’ भन्दै बाले आमालाई गाली गर्न थाले । चर्काचर्की हुादै थियो । म आमालाई नबोल्न भन्दै थिएा । बाले हात छाडिहाले । लछारपछार हुादा किताबहरू असरल्ल परे । आमा चिच्चाउन थालीन्, बहिनीहरू रून थाले । म आत्तिदै छुट्टयाउन गएको थिएा, बाको थप्पडले भित्तामा ठोक्किएा । आमालाई मार्छु भन्दै बाबाले हातमा खुकुरी नचाउान थाले । डरले म थरथरी काापे । हामी भागेर सडकमा पुग्यौं । त्यो रात घरको छिाडीमा आमासाग बेरिएर हामी तीनैजना खुब रोयौं । हरेक पटकका दुःखमा रुनु सिवाय अरू के गर्नै सक्थ्यौं र ? रुादारुदै आमा मलाई सम्झाउाथिइन्, ‘छोरी ता पढेर ठूली मान्छे बन्नु । यस्तो दुःख तिमीहरूले भोग्न नपरोस् ।’ जव म सात कक्षा पुगेा । घरको स्थितिले पढाइ बिगि्रदै थियो । त्यसैले म र ममतालाई समताको होस्टलमा बस्ने व्यवस्था गरिएको थियो । तर, मलाई त्यहाा बस्ने रहर थिएन । घरमा आमाले के खाइन्, कान्छीलाई कस्तो होला ? यस्तै कुरा मनमा खेलिरहन्थ्यो । म स्कुल हुन्थे, मन घर पुग्थ्यो । एकरात होस्टलपछाडि आमाले बोलाएको सुनेा । कसैले थाहा नपाउनेगरी हामीले होस्टलको गेट खोलिदियौं । बाले पिटेर खेदेकाले आमा कान्छी बोकेर होस्टल आएकी रहिछन् । मध्यरात । सरले थाहा पाए गाली गर्नुहोला भन्ने डर । तैपनि, आमालाई होस्टलको हाम्रै कोठमा लुकायौं । त्यो रात, हामीपनि उनीसागै गुटमुटीएर सुत्यौं । मलाई पुराना दिन सकेसम्म सम्झन मन लाग्दैन । डर लाग्छ । आङ सिरिङ्ग हुन्छ । ती दिन त्यस्तै थिए । सिन्धुपाल्चोकको डब्ल्याङ माइती हो मेरी आमाको । यहाँ काम त्यही हो, भाँडा मोल्ने, कपडा धुने, सरसफाइ गर्ने, यस्तै । नपढेकाले अरू के नै पाउाछन् र ? आमा अचेल दिनको सय/पचास कमाउँछिन् । हाम्रो घर दोलखाको चरिकोट हो भन्छन् । आजसम्म पुगेकी छैन । घर पनि छैन जस्तो लाग्छ, के बाँकी होला र खै ? जोरपाटी बाहुनधारा नजिकै छ हामी बस्ने कोठा । सााघुरो, अाध्यारो र चिसो । त्यो कोठामा आमा र मसागै दुई बहिनी पनि बस्छन्, माइली ममता र कान्छी शान्ति । एउटा खाट छ । राती कोही खाटमा पल्टन्छौं, कोही भुइामा । घरबाट स्कुल पुग्न दश मिनेट लाग्छ, समता शिक्षा निकेतन । दुई कक्षादेखी नै मैले यहि स्कुलमा पढ्न थालेकी हुा । उत्तम सञ्जेल सरले सहयोग नगरेको भए । समताले साथ नदिएको भएा । यो अवस्थामा म सायदै आउथेा ।

*** समता शिक्षा निकेतनमा आउनू अघि, म महांकालको एउटा स्कुलमा पढ्थेा । ‘छोरीलाई पनि स्कुल पठाउने हो ?’ भनेर कसैले भनेछ क्यारे । त्यसपछि बाले मलाई स्कुल जान दिएनन् । कता हो कता मलाइ एक घरमा काम लगाइदिए । एक वर्षपछि आमाले त्यहााबाट छुटाएर समतामा ल्याइन् । आमाले छोराको साटो तीन छोरी पाउनु नै बिडम्बना थियो कि ? बाबाको लागि यहि निहुा बन्थ्योकी ? किन हो मलाई थाहा छैन, घरमा दिनहुा झगडा हुन्थ्यो । घरमा चामल, नुन, तेल छ/छैन उनलाई पत्तो हुन्थेन । रक्सीले चुर भएर आउाथे उनी । ढोकाबाट भित्र छिर्नासाथ भााडभैलो सुरू भैहाल्थ्यो । आमा कराउाथिन् । बा रिसाउाथे । बा कराउादा आमा रिसाउाथिन् । बाले आमालाई लछारपछार गर्थे, कुट्थे । डरले दुई बहिनी मसाग लुटपुटिन आउाथे । ‘तिमेरू सबलाई मार्छु’ भन्दै बाले हामीलाई भुइामा बङ्लङ्ग पछारिदिन्थे । कान्छी दगुर्दै आमालाई समाउन जान्थी । आमा हामी सबैलाई सुम्सुम्याउादै रून्थिन्। आमासागै हामी रुन्थ्यौ । बा भने मजाले निदाउथे आठ कक्षापछि आमाको मायाले म उनीसागै बस्न थालेा । सधैा झैझगडा, पिटापिट । कति सहनु ? आमा र हामीले बासाग छुट्टनिे निर्णय गर्‍यौं । हामी त्यो कोठाबाट निस्केपछि बुबाले अर्को बिहे गरेछन् । हामीसाग न खान पैसा थियो, न बस्नलाई बास । साथमा स्कुलका किताब थिए, जसलाई पढेर मैले पार लाउनु थियो । तर कसरी ? थाहा थिएन । बल्लबल्ल कोठा पाइयो । रित्तो कोठा । ओछ्याउने कुरा छैन । पकाउने भाँडाकुाडा थिएनन्् । आमा भोजभतेरमा भाँडा माझ्न जाँदा प्लाष्टिकमा खाना पोको पारेर ल्याउानुहुन्थ्यो । आमा घर आइपुग्दा हामी एकसरो सुकुलमा पल्टिरहेका हुन्थ्यौ । आमा देख्ने बित्तिकै लुछाचुाडी गर्नपुग्थ्यौं, बाख्राका पाठापाठी झै । अनि सबैजना त्यही सुकुलमा निदाउाथ्यौं । आमाको दुःख देखेर होला तिबेतियनहरूले उनीहरूका घरमा काम गर्न जाादा केही न केही सामान दिएर पठाउन थाले । पुरानै किन नहोस्, भााडा, कपडा, सुकुल, खाट गर्दै केही कुरा कोठामा जोडिए । अनी पो हामीले पनि पातलो सुकुलको साटो गलैाचामा सुत्न पायौं ।

म दश कक्षा पुगेा । घामझरी नभनी आमा हरेकदिन काममा जान थालिन् । उनको जीउ सुकेर सिठ्ठा भैसकेको थियो । त्यसैले मैले उनलाई पहिला भन्दा बढि सघाउन थालेा । भाडा मोल्ने, कपडा धुने र अर्काको घर सफा गर्ने काममा म पनि फुर्सद मिलाएर आमासागै जान्थेा । राती १ बजेसम्म पनि काम गरेा । दशको सानोे जााचमा मेरो पोजिसन एक्कासी घट्यो । यसले मलाई ठूलो चिन्ता थप्यो । ‘मै गर्छु ता पढ्’ भन्दै आमा आफैा काममा धस्सिन थालिन् । घर भाडाका लागि साथमा धेरै पैसा हुादैन्थ्यो । रातमा बत्ती नबाल्नु भन्दै कराउानुहुन्थ्यो पहिला त । मैले ठूलो परीक्षा आएको छ भन्दै घरबेटीलाई अनुरोध गरेपछि उहाा मान्नुभो । कहिलेकाहीा त पढ्दा छ्याङै रात कट्थ्यो । बुबा फेरि र्फकने त हैनन् भन्ने डर पनि लाग्थ्यो कताकता । एक/दुईपटक बाटोमा देख्दा लुकेकी थिए । एसएलसीमा पनि राम्ररी पढ्न पाइना । खुराक कम, ताकत नभएर जीउमा आलस्य आउाथ्यो । कहिलेकााही त चक्कर लाग्थ्यो । कसलाई भन्नु ? चुपचाप कक्षामा बस्थेा । भोको पेट दुख्दाको पिडा राम्ररी अनुभव गरेको थिएा, त्यसबेला । आमाले नमान्दा-नमान्दै पनि केही दिन उनको काममा पनि सघाउन गएा । परीक्षा त मेहनत गरेरै दिएकी थिएा । ८८.७५ प्रतिशत ल्याउाला भन्ने मलाई विश्वास थिएन । किनकि मैले राम्ररी मेहनत गर्न पाएकी थिइना । अझै राम्ररी पढ्न पाएको भए म धेरै गर्न सक्थेा । मेरी आमाको हातले जुठा भााडा नसुम्सुमाएको भए के म यत्ति धेरै नम्बर ल्याउन सक्दैनथेा । *** मेरा अगाडि धेरै चुनौती छन् । ‘महिला र बालबालिकाको’ डाक्टर बन्नेे सपना । दुई बहिनीलाई धेरै पढाउने इच्छा । अस्वस्थ भएकी मेरी आमाको दुःख पखाल्ने चाहना । परिवारलाई अाध्यारो कोठा, अाध्यारो जीवनबाट बाहिर निकाल्नुपर्ने जिम्मेवारी । यी यस्तै सपनै सपनाका बीचमा उभिएकी म अब कुन बाटो हिाड्ने ? कसरी हिाड्ने ? थाहा छैन । हुन त म केही श्रम गरेर, स्कुल पढाएर दुई/चार पैसा कमाउन सक्छु । तर मैले अहिले परिवारलाई क्षणिक सुख दिएर हुादैन । मेरो विचार छ, ‘बरू गरिबले एक छाक कम खाएर भए पनि पढोस्, त्यसले अर्को चारछाक कमाउन सक्छ ।’

*** ‘छोरी ता पढेर ठूली मान्छे बन्नु । यस्तो दुःख तिमीहरूले भोग्न नपरोस्’ आमाका यी कुराले मलाई झकझकाई रहन्छ । अझ् पढ्न र बढ्न उत्साह थप्छ । कलेज पढ्न साथमा कौडी छैन । हात परेको सर्टिफिकेटले आफैं त पढाउादैन । पूर्ण छात्रवृत्ति पाए राम्रो कलेज पढ्न मन छ । कसैको सहयोग पाए अझ पढेर केही गर्न मन छ । केही गरेर देखाउाछु भन्ने आत्मविश्वस पनि छ । तर …खै के हुने हो ?

(नागरिकबाट साभार गरिएको हो )

यदि कसैले भावनाप्रति माया जगेर आएमा नेपालको नेपाल एसबिआइ बैंक बौद्ध शाखा चुच्चेपाटी, काठमाडौं खाता नम्बर : 20515241400263 विदेशबाट जम्मा गर्न स्विफ्ट कोड : NSBINPKA सक्नुहुने छ ।

-बाहुनवादको नक्कल होईन देखासिकी गरौँ

-अंकलको गन्थन

अंकललाई अरुण बराल ले लेख्नुभएको तलको कुरा सम्झँदामात्र पनि यति हाँसो लागेर आउँछ कि एकान्तमा सम्झेंभने आजपनि एकपटक आफै हाँस्ने गरेको छु । उहाँले लेख्नुभएको बाहुनवाद पुस्तक हक्की निडरमात्र नभएर हाँस्यरसपनि उस्तै मिसिएको छ । बाहुनहरु ब्यवहारमा अलि त्यस्तैखाले ब्यंग गर्नेपर्नेखाले वातावरण स्वयंले बनाई हिडने भएरपनि पुस्तकमा उहाँले समेत थाहा नपाउँने गरेर बास्तविकता र निडरपनभित्र हाँस्यरसपनि प्रशस्तै घुस्न पुगेका छन । पुस्तकको कुनै यौटा पानामा लेख्नुभएको छ “उतिवेला माओले नेपालमा पुँजिवादलाई सामन्तवादसंग सम्झौता गरेको आरोप लगाउँदै नौलो जनवादी राजनीति र संस्कृतिको अवधारणा अघि सारेका थिए । तर आज माओ बितिसक्नुभएको यो कालमा नेपालका कम्युनिस्टहरुनै सामन्तवादी संस्कृतिसित सम्झौता गरिरहेका छन, पुँजिवादीको के कुरा – सायद चीनका माओ बाँचिरहेका भए यस्तो देखेर मरी मरी हाँस्ने थिए,, । होनी,त अचम्मै छन नेपालको कम्युनिस्टहरु बिशेष गरेर एमाले, जो आफुलाई कम्युनिस्ट भन्छ तर यौटा रुक्मांगतको चोर औंलाको भरमा परेड खेल्दोछ । संसारमै स्वाभिमानी देशभक्त उच्च दर्शनका हिमायतीहरु भन्ने अनि ज्ञानेन्द्रको पाउ चाटन पाउनुत अहोभाग्य यसैपनि तर गिरिजाको हुकुममा उठवस गर्दोछ । अनि माओ -माओत्से तुङ) भए कति हाँस्थे होलानत – यो खाले कम्युनिस्ट देखेर । माओले दिल खोलेर हाँसेको धेरैपटक देखेको छु अंकलले, माओले धक फुकाएर सिचुआन वस्ति वरिपरि जनताहरुसंग टोलटोल घुम्दै हाँसेको धेरै ठाउँमा भेटेको छु अंकलले पत्रिकाहरुमा । अनि अन्दाज गर्दोछु यहा । हो भनेको मार्क्स घतलाग्दो मुस्काउँछन, लेनिन त्यस्तै तर भेटीहाले र छनक दिईहाले देखाईहाले लेङलोईहरुलाई र्साईडपनि हानीहाल्ने माओ भने गज्जव दिल खोलेर हाँस्छन -थे) । दुखमा,त दुख भईहाल्यो तर खुशीमा पनि रोएकै जस्तो देखिने माकुनेको पिन्चे अनुहार र माओको ब्यंगात्मक हाँसो सम्झँदा साँच्चै अरुण सरको यो बाहुनवाद अर्को रमाईलो भएर थपिएको छ मेरोलागि । एक किसिम अंकल यस्तै यौटा लेखकको प्रतिक्षामा थिएछु । जस्ले माओले भनेजस्तै क्रान्ति आफैबाट सुरु गरोस । के को तिर्खा के को तिर्खा, तिर्खा होईन रहेछ अरुण बराल सरको यस्तो कितापको भोको चाही थिएछु अंकल । मैले गरेको ब्रम्हाणवादको बिरोध कहिल्यै पूर्ण भएन किन – तर लाहुरे प्रथाको कारण हो बाहुनले देश खान बाध्यभएको, हामीले छाडेपछि खानु स्वभाविक हो उस्ले,, भन्ने मेरो अडानले फेरी चर्चा पायो किन – रत्यौली, बालुन, तीजको सपोर्टबारे सानोमात्र मैले गरेको उठान, साकेवा, केलाङ, माङलाङ संगसंगै लैजानुपर्ने सहजीवन सहअस्तित्वका कुराहरुले किन मलाई आत्मैबाट शन्तुष्टि दियो – कुरा यसो रहेछ आफ्नो आंगको जुम्रा लुकाउँने होईन केलाउँनै पर्नेरहेछ, त्यो पनि आफैले । लुकाउँनुको अर्थ नस्ट होईन, त्यो फेरी कुनै न कुनैदिन निस्किएरै छाडछ रगत चुस्न । यर्सथ जुम्रा यी यसरी केलाएर फ्याँक्नै पर्छ क्या बात अरुण सर…………..। नेपालको राजनीतिमा ७ सालदेखी परिवर्तनको नाममा यस्तै लुकाउँने र टालटुले काममात्र भएका थिए । ७ सालमा टालटुलमात्र गरेकोले ११ सालदेखी सम्विधान सभाको कुरै हरायो, त्यतै लोभिएको भन्नाले संसदवादतिरै उन्मुख ने. का.१३ साल हुँदै १५ सालमा ७५ प्रतिशत बशकत पाएर गयो सरकारमा १७ सालमा गाह्रो भत्काईदिए, ३६ साले बिध्यार्थी बलले जन्माएको जनमत संग्रह नामले फेरी ३८ सालमा टालटुल गरे लिउन न थियो यसै झरि गयो, ४७ सालमा बिस्वको सवैभन्दा उत्कृष्ट सम्विधान यौटा कमापनि काटन नसकिने भने ५९ सालमा ख्वाप्प खाईदियो, फेरीपनि वास्तविक कुरा लुकाउँने कसरत हुदैनै छ । टालटुले नीतिमा र्फकने कसरत हुँदैनै छ । भतिजहरुले बुझ्नु यौटा सही कुरा चाही के हो भने उतिबेलैदेखि साक्षी किनाराका भारत सद्धर छन र मुकाम साही सेना मार्फनै हो । कुरा यताकै गरौँ, थाहै नपाई हाँस्न पुगिने बाहुनका धेरै घटना, संस्कार संस्कृति र अधोगतिका निम्न पुँजिवादी चिन्तनहरु छन पुस्तकभित्र । तर भनिहालें अरुण सरकै हातबाट लेखिएको भएपनि अंकलले त्यो कोट्याँउनु उति रमाईलो नहुँदो रहेछ । भतिजहरुले आफै किनेर पढे राम्रो हुन्छ, कितापको नाम हो बाहुनवाद लेखक हुन केरावारी मोरंगका बाहुन अरुण बराल ज्यु । लेखै लेख्दा पैसा खायो अंकलले देख्ने मोराहो फेरी सम्झौलाकी अंकलले किताप भिडाउँन आँट्यो, किताव बेचेर पैसा खान आँट्यो । होईननी मोरा हो, त्यहा पशुपति स्टोरमा जानु र घनश्याम भाई भन्ने सक्कली कमरेडसंग माग्नु, ३५ डलर तिमीहरुले सित्तैमा दिनु उस्लेपनि किताव सित्तैमा दिन्छ । अंकललाई अर्को पिर पर्यो बाहुनवाद पढेर फेरी उसैलाई गोदन थालौलानी मोरा हो………। बाहुन चोर देश छोड भनेर नारा सुरु गरौलानी मोरा हो हामीहरुत हंगकंगमा छौँ नी……। अरुण सरले आफ्नो घरभित्र, आफुभित्र क्रान्ति मच्चाएर आफुलाई रुपान्तरणत उहलेनै गरेका हुन तर अरुलाई परिवर्तन गरे जस्तै देखासिकी गर मोराहो । -उमेर हो सिंढी नचढ, डिस्को ननाच नै चाही भन्दिन, किनभने……..हैन…….-) चढने कामदेखी लिएर डिस्को नाच्नेसम्मको समय कटाएर बाँकि समय यता अध्ययन गरेर आफ्नो बिकृतिहरु चिर्दै आफुलाई रुपान्तरण गर्नेतिर लाग्नु । सवभन्दा पहिले जान्नु त्रि्रो हाम्रो बाजे पर्ुखाले डलर कमाउँन मलेवा हंगकंग धाउँन थालेको डेरसय बर्षज्यास्तै भयो तर धनी कहिल्यै किन हुन सकेनन – पहिलो प्रश्न यो उठाउँनु आफैमा । बाहुनले देश खायो भन्ने अनि आफु पिउनको जागीरसम्म नेपालमा नखाने, ठुलो पल्टेर हंगकंग आयो कर्म गर्नुलाई कुल्ली सम्झ्यो हो यिनै कुराहरुको सिरीखुरी कारण र ब्याख्याहरु गर्न सक्यौ खोज्यौ भने अरुण सरको बाहुनवादको २ गुणा ठुलो मतुवालीको किताव तयार हुन्छ । लौ त्यसैलाई उदाहरण मानेर आजै देखी ज्ञान खोजि हाल भतिजाहरु हो……….। अन्तमा माओ हाँसेको कुरा सुन्ने हो अलिकती – सत्य कुरा,त यार दाह्रा किटेरपनि सुन्नर्ुपर्छ क्या………,हेरन,त कसरी नहाँसुन माओ ! संसारको सवैभन्दा उच्च आदर्शवान दर्शनको हिमायती, मार्क्सवादको पण्डा, शोषक सामन्तवाद निर्मुल पार्ने, लिंग छुवाछुत जातपात विरोधी हौँ भन्ने अनि ज्ञानेको खुट्टा भेटेपनि हुँ हुँ रुँदै त्यहि अँगाल्न पुग्ने, उस्को स्वबिचारको सरकार बन्छ प्रतिगमन सच्चियो खर्लप्पै आधा भन्दै हस्यांग र फस्यांग त्यहि खुट्टा सुम्सुम्याउँन पुग्ने, रामवरणले खुद सेनाको प्रधानसेनापति थमौती गर्छ यहि हो नागरिक सर्वोच्चता सलाम ठोक्न पुगेकै छ, महाकाली महाप्रभुहरुलाई दिनुपर्ने भो …….भन्ने उर्दि आउँछ उफि्र उफि्र सिग्नेचर धस्काएकै छ यता जनतालाई हामी सच्चा कम्युनिस्ट लाज पचाएर भाषण ठोकेकै छ । अनि दुनियाँलाई हाँसो नहोस कसरी – अन्तमा २ शब्दत २ सयबर्षअघिदेखिनै बोल्ने चलननै छ हैन – त्यो चाही अरुण सरको पुस्तक बाहुनवाद बाट, बाहुनले ज्योतिष विज्ञानबाट अलग गरेर ठगी खाने बिद्यामा अप्रभंसित गरेको छ । पश्चिमाहरुले ज्योतिष विज्ञान प्रयोग गरेर खगोलबारे अनुसन्धान गरे, ग्रहहरु पत्तो लगाए, चन्द्रमामा पुगे, अन्तरिक्षको ब्ल्याक होलमा प्लेन उडाए । तर हाम्रा बाहुन आफुलाई ज्योतिष भनाएर पशुपतिको मन्दिर वरिपरि हात हेरेजस्तो गरेर मागी खान ताँत लागेका छन । अमेरिकामा हात खुट्टा शरिर र आँखा समेत नचल्ने स्टीफन हकिन्स एक अपाङ्गले यहि ज्योतिष बिद्या र खगोल बिज्ञानको सहारामा ब्ल्याक होलको रहस्य पत्तो लगाई सफलता पुर्वक प्लेन परिक्षण गराए । हाम्रा बाहुनले भने ज्योतिषको वैज्ञानिकतालाई पोलेर खाईरहेका छन मान्छेको हातको रेखा गनेर, चिना हेरेर मागी बसेका छन । उनिहरुले पिसाव गरेर आएका चन्द्रमालाई पानी अच्याएर पुजा गरिरहेका छन । यस्तै यस्तै जति पढ्यो पढौँ लाग्ने पापाई………।

सभार-मुल बाटो डट कम

-बहुपति प्रथा: सन्तान विवाद अदालतमा

सुरेन्द्र सुवेदी

संखुवासभा, भोटखोलाको किमाथांकाका नावा जातिले अपनाएको बहुपति प्रथाले विवाद निम्त्याएको छ । यो प्रथाले उत्पन्न गरेको सन्तान र अंश विवाद अदालतसम्म पुगेको छ । केही परिवारका अंश र सन्तान विवाद थाति छन् । साझा पत्नी राख्ने किमाथांकाका नावा जातिको विवाद धेरै पतिसँगको संसर्गबाट एउटै पत्नीले जन्माएका सन्तान कसको भन्नेमा देखिएको हो । बहुपति प्रथाबाट पीडित बनेको भन्दै किमाथांका-२ का पेम्बा शेर्पाले दाजु पासाङविरुद्ध अंश पाउन संखुवासभा अदालतमा मुद्दा दर्ता गराएका छन् । उनले साझा श्रीमतीबाट जन्मेका सन्तान पनि नस्विकार्ने बताएका छन् । दाजु पासाङले आफ््नो जिम्मा दिएका छोराछोरी आफ्ना नभएको उनको दाबी छ । पासाङ र पेम्बाका साझा श्रीमती किपा नावा हुन् । किपाबाट जन्मेका ४ सन्तानमध्ये सुम्जोक र धार्पुलाई पेम्बाको जिम्मा लगाइएको छ । पेम्बाले आफूबाट नजन्मेको भन्दै यी छोराछोरी लिन मानेका छैनन् । सुम्जोक र धार्पु पासाङसितै बस्छन् । पेम्बाले आफू गोठमै बस्दै आएकाले किपासित शारीरिक सम्पर्क नगरेको दाबी गरेका छन् । ‘मैले एकपटक पनि शारीरिक सम्पर्क नगरेकी महिलाबाट जन्मेका बच्चा कसरी स्विकार्नु ?’ पेम्बाले प्रश्न गरे । छोराछोरी जिम्मा लगाएर अंश नदिएपछि आफू अदालतलाई गुहार्न बाध्य भएको उनले बताए । पासाङले जातीय चलनले किपा दाजुभाइकै साझा श्रीमती भएकाले उनबाट जन्मेका दुई सन्तान किपाकै भनाइअनुसार पेम्बाको भएको जिकिर गर्छन् । यो प्रथाअनुसार आमाले सन्तानको बाबु बताएअनुसारै जिम्मा लिने चलन छ । अदालतले बहुपति प्रथाका कारण सिर्जित मुद्दा पहिलोपटक आएको बताएको छ । किमाथांका-७ का छिन्डुम र रिन्जिन शेर्पाबीच पनि सन्तान र अंश विवाद छ । यी दाजुभाइकी साझा पत्नी सिजेलाई भाइ रिन्जिनले राखेका छन् । दाजु छिन्डुम अलग बसेका छन् । गाउँलेले पटकपटक यो विवाद मिलाउन खोजे पनि नसकेको किमाथांका गाविसका सचिव कृष्ण खनाल बताउँछन्

-एकल महिला लाइ असक्षम नठान सरकारी घोषणा तत्काल फिर्ता गर

दाङका एकल महिलाहरूले एकल महिलासँग विवाह गर्ने पुरुषलाई प्रोत्साहनस्वरूप रकम उपलब्ध गराईने भनि गरिएको सरकारी घोषणा तत्काल फिर्ता लिनुपर्ने माग गरेका छन् ।मानवअधिकारका लागि महिला एकल महिला समिति दाङले शुक्रबार घोराहीमा गरेको कोणसभामा बोल्र्दै उनीहरूले नेपाल सरकारले विधवा महिलामाथि देखाएको व्यवहारले आफूहरू अपमानित भएको बताउनुभएको छ । सरकारले एकल महिलालाई सामाजिक सुरक्षा दिनुको साटो समाजमा विकृती ल्याउने प्रकारको नीति ल्याएको भन्दै उनीहरूले विधवा महिलाका समस्याप्रति सरकार जिम्मेवार बन्नुको साटो पन्छिन खोजेको आरोपसमेत लगाउनुभएको छ ।समितिका अध्यक्ष यमकुमारी ढकालले सरकारी घोषणा तत्काल फिर्ता नलिए आन्दोलन गर्ने चेतावनी समेत दिनुभयो ।समितिले एकल महिलासँग विवाह गर्ने पुरुषलाई रू.५० हजार प्रदान गर्ने भनि गरिएको घोषणा तत्काल फिर्ता लिनुपर्ने, एकल महिलाका छोराछोरीलाई उच्च शिक्षासम्म निःशुल्क शिक्षा प्रदान गर्नुपर्ने, श्रीमानको मृत्युभएको अवस्थामा श्रीमतीलाई रोजगारी प्रदान गर्नुपर्ने, यातायातका साधनमा छुट सहितको सुविधा दिई सामाजिक सुरक्षा प्रदान गर्नुपर्नेलगायतका मागहरूको ज्ञापनपत्र जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा

-काग्रेस सभापति कोइरालालाई कालो झण्डा सहिद् परिवारको अपमान गरेको आरोप

झापाको विर्तामोडमा जनआन्दोलन स्मृति स्तम्भ अनावरण गर्नपुगेका सभापति कोइराला र एमाले नेता ओलिलाइ जनाअन्दोलनका सहिद परिवारले कालो झण्डा देखाउदै जनआन्दोलनका सहिदहरुको आपमन गरेको आरोप लगएका छन। स्मृति स्तम्भ शनिबार बिहान कोइराला र ओलीले संयुक्त अनावरण गर्ने कार्यक्रम थियो।कार्यक्रम सुरु भए लगतै जनआन्दोलनका सहिद परिवारले बिथोल्ने प्रयास गरेपछि तनाव उत्पन्न भएको हो।उनिहरुले कार्यक्रममा ढ्ङ्गा मुडा समेत गरेका थिए । प्रहरीले स्थिति नियन्त्रणमा लिन छ राउन्ड अश्रुग्यास प्रहार गरेको छ। प्रहरिको शुरक्षा घेरा भित्र रहेर आहिले सभाअपति कोइरलालेस्मृति अनावरण गरीरहेको खबर प्रप्त भएको छ।

-वीरेन आफैले भनेछन्- मलाई फाँसी देऊ

अपहरण गरेर शरीर टुक्राटुक्रा गरी देशका विभिन्न भागमा फ्याँक्ने कसैले कल्पना पनि गर्न नसक्ने खालको क्रुर अपराध। ती अपराधीलाई फाँसीको सजाय दिनुपर्ने माग सर्वसाधारणले गरिरहेका छन्। हिजो काठमाडौँ जिल्ला अदालतमा बयान दिने क्रममा सर्वसाधारणको आक्रोशको तारो बनिरहेका वीरेन आफैले पनि भनेछन्- हो, मैले अपराध गरेको हुँ। मलाई फाँसीको सजाय दिनू। यद्यपि नेपालमा फाँसीको सजायँ दिने कुनै कानुन छैन। उनलाई सबैभन्दा बढी सजायँ हुने भनेको सर्वस्वसहित जन्मकैद हो। अहिले उनी अदालतको आदेश अनुसार पुर्पक्षका लागि केन्द्रीय कारागार सुन्धारामा थुनामा छन्। तर सहअभियुक्त मेरिना शाक्यले भने हत्यामा संलग्न भएको आरोपलाई अस्वीकार गरिन् र भनिछिन्- यदि मलाई निर्दोष छँदाछँदै सजाय दिइयो भने म साँच्चिकै अपराधी बन्नेछु।

ख्याती हत्याको विभत्स कथा मिडियामा छाएपछि हत्याराविरुद्ध जनआक्रोश चुलिएको छ। अनुसन्धानका लागि म्याद थप्ने क्रममा पहिलो पटक सार्वजनिक हुँदा नै भीडले वीरेन र सहअभियुक्त बनाइएका मेरिनामाथि आक्रमण गरेका थिए। अदालत कै कर्मचारीले पनि बुधबार वीरेनमाथि हातपात गरेपछि बिहीबार अदालतमा स्थिति नियन्त्रणमा लिन कम्ता गार्‍हो परेन। प्रहरीले सुनुवाई चलिरहँदा कर्मचारी र वकीलहरुलाई समेत भित्र जान दिएका थिएनन्। बार अध्यक्ष विश्वकान्त मैनालीलाई पनि इजलासभित्र जान निकै बेर कुर्नुपरेको थियो। उनको सुनुवाई चल्दा अदालतमा अर्को कुनै पनि मुद्दा सुनुवाई भएको थिएन। त्यसैले इजलासमा कसले के बयान दिए भन्ने जानकारी त्यहाँ भित्र रहेका सीमित कानुन व्यवसायी र ख्यातीका आफन्तमार्फत् आएको हो

वीरेनले आफ्नो बयानको क्रममा मेरिनाको बचाउ गर्न खोजेका थिए। प्रहरीलाई बयान दिने क्रममा वीरेनले ख्यातीलाई स्लिपिङ ट्याब्लेट खुवाएको बताए पनि इजलासमा भने त्यसो नगरेको बताए। यद्यपि रडले हानेर ख्यातीको हत्या गरेको भने उनले स्वीकारे। वीरेन र मेरिनाको बयानपछि ख्यातीका परिवारको तर्फबाट गोपाल पोखरेल र रन्जितभक्त प्रधानाङ्गले बहस गरेका थिए। अभियुक्त दुई जनाको पक्षबाट भने कसैले पनि बहस गरेनन्। अदालतबाहिर ख्यातीको पक्षमा आक्रोशित भीड देखेपछि कसैले पनि उनीहरुको पक्षमा बहस गर्न नसकेका हुन्। न्यायाधीश भुपेन्द्रप्रसाद राईको इजलासले अभियुक्तहरुलाई पुर्पक्षका लागि थुनामा राख्‍ने आदेश दिएको हो। मुद्दाको अन्तिम फैसला हुन बाँकी छ। अन्तिम फैसला नभएसम्म उनीहरु थुनामै रहने छन्।

-महावीरसँगको मुस्ताङ यात्रा

-स्याटेलाइट, नाङ्गी/म्याग्दी-

महावीर पुनको नेपाल वायरलेस नेटवर्क अन्तर्गतको ‘Upper Mustang Wireless Internet’ सेटअपको काममा अहिले हामी लागिरहेका छौँ जुन अबका दुई हप्तासम्म जारी रहनेछ। मैले केही दिनअगाडि महावीर पुनको प्रोजेक्टको बारेमा ब्लग लेखेपछि आर्थिक र भोलेन्टियरली यो प्रोजेक्टलाई सहयोग गर्न उत्सुक धेरै इमेल र प्रतिक्रियाहरु प्राप्त भए। यसबारे मैले महावीरलाई जानकारि गराइसकेको छु। तर एउटा समस्या छ। महावीरको प्रोजेक्टका लागि सहयोग गर्न उत्सुक धेरै छन्। तर त्यो सहयोगलाई प्रोजेक्टसम्म पुर्‍याउने राम्रो च्यानल बनाउन सकिएको छैन। एउटा सम्पर्क अफिसको पनि हामीलाई खाँचो

धेरै नेपालीहरुको क्रेडिट कार्डसम्म पहुँच छैन। त्यसैले चाहेर पनि उनीहरु ‘One Dollar a Month Programme’ मार्फत् सहयोग गर्न सकिरहेका छैनन्। विभिन्न विश्वविद्यालयमा IT अध्ययन गरिरहेका विद्यार्थीहरु र IT को क्षेत्रमा स्थापित नेपालीहरु, भोलेन्टियर बनेर सहयोग गर्न खोज्दापनि उपर्युक्त च्यानलको कमीले त्यो सहयोग लिन सकिइरहेको छैन।

त्यसैले मुस्ताङ वायरलेस नेटवर्क सेटअपको काम सकिएपछि हामी काठमाडौँमा एउटा सम्पर्क अफिस खोल्दैछौँ। यहाँ इच्छुक मान्छेहरुले सहयोग जम्मा गराउन, भएका कामहरुको बारेमा जानकारी लिन र महावीरसँग सम्पर्क गर्न सक्नुहुनेछ। अफिस स्थापनाको बारेमा मैले आँउदा दिनमा यसै ब्लगमार्फत् जानकारी गराउने छु।

महावीरलाई आजको महावीर बन्न बिर्सनै नसकिने सहयोग गरेका पर्दापछाडिका नायकहरुसँग पनि मैले पछिल्ला दिनहरुमा भेटेँ। पोखराका क्याप्टेन भक्तसिँह पुन हुन् या म्याग्दी शिखा गाउँको लेकमा नेपाल वायरलेस टावरको २००३ देखि रेखदेख गर्दै बसेका सेते तिलिजा हुन्- उनीहरुबिना नेपालका दुर्गम गाउँहरुलाइ इन्टरनेटसँग जोड्ने महावीरको लक्ष्य पूरा हुने थिएन। नेपाल र विदेशबाट आएका भोलेन्टियरहरुको सहयोग पनि नेपाल वायरलेसलाई आजको अवस्थासम्म आइपुग्न ठूलो सहयोग भएको छ।

मुस्ताङ प्रोजेक्टमा लाग्नुपहिले महावीरले मलाई र इराकी भोलेन्टियर अनेशलाई दुई दिन कास्कीका गाउँहरुमा काम गर्न पठाउनुभएको थियो ENRD (E-Network Research & Development)का राजेन्द्र पौडेलसँग।

पोखराबाट लुम्लेसम्म मोटरमा र त्यहाँबाट चन्द्रकोट पैदल पुगियो। चन्द्रकोटस्थित संगम टेलिसेन्टर त्यो क्षेत्रमा इन्टरनेट भएका थोरै ठाँउहरुमध्येको थियो।

कास्कीको मझगाउँमा कम्प्युटर मर्मत गर्दै

त्यहाँस्थित टावरमा हामीले थप एउटा Alberian Radio जडान गर्यौँ। त्यहाँबाट अब पर्वत जिल्लाको दुर्लुङ, फलेबास अनि कास्कीको घान्द्रुक, लान्द्रुक, टोल्का लगायतका ठाउँमा इन्टरनेट लिङ्क जोड्न सकिनेछ। हामी पहिलो रात चन्द्रकोट बसेर अर्को बिहान मझगाउँस्थित टेलिसेन्टरमा बिग्रिएका दुई वटा कम्प्युटर र प्रिन्टर मर्मतको लागि पुग्यौँ।

त्यहाँ केही दिनदेखि इन्टरनेटले पनि काम गरेको रहेनछ। समस्याहरु सामान्य थिए जान्नेहरुका लागि। तर गाउँलेहरु इन्टरनेट र प्रिन्टरबाट वञ्चित भएका थिए। एउटा डेस्कटप कम्प्युटरको डिस्प्ले काम नलाग्ने भएको रहेछ। अर्को कम्प्युटर, प्रिन्टर र इन्टरनेट मर्मत गरेर हामी भिक्षुक गाउँ हुँदै टोल्काको उकालोतिर लाग्यौँ।

गाउँगाउँमा यी टेलिसेन्टरहरु महावीरको नेपाल वायरलेस प्रोजेक्टकै कारणले सम्भव भएका हुन्। सरकारबाट घुस खानेबाहेकको सहयोग भएको छैन अहिलेसम्मलाई। इराकबाट भोलेन्टियरको रुपमा आएको साथी अनेशको उत्साहलाई टोल्काको उकालोले कम पारेको थिएन।

 

काठमाडौँ युनिभर्सिटीका भोलेन्टियरहरु

टोल्काको माध्यमिक विद्यालय नजिकैको अग्लो रुखलाई टावरको रुपमा प्रयोग गरिएको थियो तर लगातारको चट्याङले रेडियो काम नगर्ने भएको रहेछ। हामीले राति दश बजेसम्ममा नयाँ रेडियो जडान गरेपछि इन्टरनेट सुचारु भयो। विद्यालयहरु वर्षे बिदाका कारणले बन्द छन् अहिले, तर भेटिएका गाउँले र शिक्षकहरुले खुसी ब्यक्त गरे सहयोगका निम्ति।

अर्को बिहान हामी सात घण्टाको पैदल यात्रापछि पोखरा फर्कियौँ। हामी यतिबेला महावीरको गाउँ नाङ्गी आइपुगेका छौँ। महावीरले स्थापना गरेको हिमालय विद्यालय प्राथमिक तहबाट उच्च माविसम्म पुगिसकेको छ र यहाँ पाँच कक्षाबाटै कम्प्युटर शिक्षा अध्यापन गराइन्छ। हामीहरुले भोलि यहाँबाट केही पर रहेको मोहरे डाँडामा रेडियोहरु जडान गर्नेछौँ।

हाम्रो टिममा अहिले विदेशीबाहेक काठमाडौ युनिभर्सिटीबाट ग्राजुयट गरेका विवेक शाक्य र रोशन जोशीजस्ता उत्साहलाग्दा युवा भोलेन्टियरहरु पनि छन्। साथी अनेशले ENRD का राजेन्द्र पौडेलको अनुरोधमा अक्टोबर महिनामा काठमाडौ युनिभर्सिटीको कम्युनिकेसन डिपार्टमेन्टका विद्यार्थीहरुलाई छोटो तालिम दिने भयको छ। त्यो तालिमपछि ती विद्यार्थीहरु नेपाल वायरलेस नेटवर्कलाइ लागि राम्रो Technical Support गर्न सक्षम हुनेछन्।

यी दिनहरुमा म नेपाली गाउँमा छु। मैले यहाँ एउटा समस्या देखेको छु। हामीलाई नयाँ या प्रयोग भइसकेका कम्प्युटरहरुको असाध्यै खाँचो छ। दुई वटा कम्प्युटर ६०० जना विद्यार्थीका लागि निकै कम हुन्। सिक्ने तीब्र चाहना हुँदाहुँदै पनि हाम्रा विद्यार्थीहरुले कम्प्युटरको अभावमा इन्टरनेट, इमेल लगायत अत्यावश्यक ज्ञानहरु सिक्न पाइरहेका छैनन्। तपाईँहरुसँग प्रयोग भैसकेका ल्यापटप या डेस्कटप कम्प्युटरहरु छन् कि ? ती हाम्रा नेपाली विद्यार्थीहरुका लागि ठूलो सहयोगी हुनेछन्।

 

-विधवालाई बिहे गरे आधा लाख, दलितलाई गरे एक लाख पाइने

थम गिरी -कतार

सरकारले ल्याएको नयाँ बजेटमा रहेका बहु चर्चित दुई वटा बिषय विधुवा विबाह र दलित विवाह लाई हेर्दा यो सरकारको बारेमा मेरी आमाले म सानो छँदा भन्ने गरेको एउटा उखान याद आयो “केटाकेटी आए गुलेली खेलाए गए”।साँच्चै के यो सरकारमा भएका मान्छेहरु सँग देश चलाऊने कुनै भिजन नै छैन त,के यो सरकार साँच्चै केटाकेटिहरुले गुलेली खेलाए जस्तई दुइचार महिना सरकार चलाएर रमाइलो गर्न मात्र आएको हो त?यदी होइन भने विवाह जस्तो पवित्र सम्बन्ध लाई पैसा सँग दाँजेर सस्तो मात्रा होइन,कवाडी बेछेको जस्तो मोल्मोलाई किन गरिरहेको छ त?दुइ आत्माको पवित्र सम्बन्ध जो भरजनम को लागि गाँसिन्छ र एक अर्काको सुख दु:खमा साथ दिने बाचा क साथ एक होइन्छ त्यस्तो सम्बन्धलाई रुपैयाँ पैसा सँग दाँजेर नारी भनेका साँच्चै नै पैसामा बिकाउ चिज हुन भनेर सरकारी तवर बाट नै किन घोषणा गर्नु पर्‍यो?प्रत्यक्ष रुपमा लाटा सिधा तपाईं हामीलाई सरकारले राम्रै काम गरेको जस्तो पनि लाग्न सक्छ तर घुमाउरो पाराले र दिर्घकालिन रुपमा हेर्ने हो भने सरकारको यो निर्णय कती आत्मघाती छ र सरकारमा भएका मान्छेहरुको सोच दलित र बिधुव प्रती कती निच र तल्लो स्तरको रहेछ भनेर एउटा औशत मान्छेले पनि सजिलै अनुमान गर्न सक्छ।के बिधुवा व दलित भनेको साँच्चै नै कवाडिबाट उठाइका बिक्री नै हुन नसक्ने चिज जस्ताइ हुन त?के सरकार सँग जनताको चेतना स्तर उठाउने खाल्का अरु कुनै उपाए नै नभएर दलित र बिधुवा हरुलाई लीलामिमा राख्नु परेको हो त?के दलित र बिधुवा भनेका पैसा नतिरे सम्म आजन्म विवाह गर्न नै अयोग्य भएकाइ हुन त?सरकारको यो निर्णयले मलाई त यती धेरै पिडा बोध भयो भने ति दलित र बिधुवा हरुलाई कती हिन्ताबोध बह्यो होला म अनुमान मात्र गर्न सक्छु।माकुने सरकारको यो निर्णयले औपचारिक रुपमा दलित र गैर दलितको बिचमा विवाह हुनुहुदैन र बिधुवाले पनि दोश्रो विवाह गर्नु हुँदैन भन्ने शन्देस दिएको छ।अब समाजमा यदाकदा हुने गरेका अन्तर्जातिय विवाह र बिधुवा विवाह पनि हराउदै गए भने नौलो नमाने हुन्छ किनकी माकुने सरकारले मन्द बिषको प्रयोग द्वारा यस्ता खाले विवाह उपर आजैका मितिदेखी प्रतिबन्ध लगैदिएको छ। हुन त म पनि एक अन्तरजातिय विवाह गरेको ब्यक्ती हुँ र मैले यस्लाई गर्बको रुप्मा पनि लिएको छु तर अब मलाई पनि यो एउटा लोकलाजको बिषय पनि हुने हो कि भन्ने मह्शुस हुन थालिसकेको छ। जतिबेला मैले अन्तरजातिय विवाह गरेको थिए तेतिबेला मैले पनि समाज रुपान्तरणको काममा एउटै बहे पनि इट्टा थप्न पाएँ भनेर गर्बानुभुती भएको थियो तर अब चाँही साथीभाइ र समाजले पनि जाबो अलिकती पैसाको लोभमा अर्कै जातको वा बिधुवा आईमाई सँग बिहे गर्‍यो भनेर औलो ठड्याउने र हिन भावनाले हेर्ने भयो भनेर डराउनु पर्ने भयो।हामी दाईजो प्रथाको बिरोध गरेको नाटक त गर्छौ तर दाईजो नपाईने घरकी केटी सँग मरी गए पनि बिहे गर्दैनौ र यता सरकार पनि  स्वयं दाईजो दिने कुरा गरिरहेको छ।के नेपालमा अरु कुनै समस्या नै छैन?के नेपालमा दलित भनिने दिदी बहिनी हरुको बिहे नै हुन सकेको छैन र?बिहे भएर जाय जन्म भएका बाल बच्चाहरुलाई पढाउन सक्ने औकातको बिकास गराउनु पर्ने ठाँउमा सरकार किन विवाह जस्तो नितान्त प्राकृतिक र पवित्र सम्बन्धको बिशयलाई राजनीतिक रुपमा रुपान्तरण गरेर लोकप्रियता कमाउन चाहन्छ हँ?के पैसा नै नभएका कारण अन्तर्जातिय वा बिधुवा विवाह नभएको हो त अहिले सम्म?समाजमा भएको नकारात्मक सोचमा पारीवर्तन नभए सम्म जती नै पैसा दिए पनि यो कुरा असम्भब छ र यदी विवाह नै भाईहाले पनि पैसाको लागि भएको विवाहले उनिहरुको दाम्पत्य जीवन कँहा सम्म पुरयाउला सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ। के यती सोच पनि सरकार र देश चलाऊछौ भनेर गड्डी हाँक्ने नेतारुपी छुचुन्द्रा हरुलाई हामी जस्ता सर्बसाधारणले सिकाउनु पर्ने लाजमर्दो स्थिती आएकै हो त अब?धिक्कार छ माकुने तिमीलाई अनी धिक्कर छ तिम्रो अपाङ्ग दिमाखलाई। काठमान्डौका र रौतहट्का जनताले तिमीलाई तेसै धुलो चटाएका रहेनछन। म कोटी कोटी सलाम गर्छु ति जनता जस्ले तिम्रो औकात र बुद्धी देखेर संबिधान सभा जस्तो गरिमामय सदनको साधारण सदस्य सम्मा बन्न बाट बन्चित गरिदिएका थिए,एकदम सही निर्णय गरेका रहेछन जनताले त तर गल्ती प्रचन्ड तिमीले पो गरेका रहेछौ त साँपलाई दुध खुवाएर पल्न खोजेर। अब यहाँ कुरा आउँला कि बजेट त माकुने ले बनाएको होइन, जुन भन्ने प्रधानमन्त्रिको को त औकात यो छ भने उनले नै टिका लगाएका मन्त्री हरुबाट हामीले के आशा गर्ने?

सरकारले ल्याएको नयाँ बजेटमा रहेका बहु चर्चित दुई वटा बिषय विधुवा विबाह र दलित विवाह लाई हेर्दा यो सरकारको बारेमा मेरी आमाले म सानो छँदा भन्ने गरेको एउटा उखान याद आयो “केटाकेटी आए गुलेली खेलाए गए”।साँच्चै के यो सरकारमा भएका मान्छेहरु सँग देश चलाऊने कुनै भिजन नै छैन त,के यो सरकार साँच्चै केटाकेटिहरुले गुलेली खेलाए जस्तई दुइचार महिना सरकार चलाएर रमाइलो गर्न मात्र आएको हो त?यदी होइन भने विवाह जस्तो पवित्र सम्बन्ध लाई पैसा सँग दाँजेर सस्तो मात्रा होइन,कवाडी बेछेको जस्तो मोल्मोलाई किन गरिरहेको छ त?दुइ आत्माको पवित्र सम्बन्ध जो भरजनम को लागि गाँसिन्छ र एक अर्काको सुख दु:खमा साथ दिने बाचा क साथ एक होइन्छ त्यस्तो सम्बन्धलाई रुपैयाँ पैसा सँग दाँजेर नारी भनेका साँच्चै नै पैसामा बिकाउ चिज हुन भनेर सरकारी तवर बाट नै किन घोषणा गर्नु पर्‍यो?प्रत्यक्ष रुपमा लाटा सिधा तपाईं हामीलाई सरकारले राम्रै काम गरेको जस्तो पनि लाग्न सक्छ तर घुमाउरो पाराले र दिर्घकालिन रुपमा हेर्ने हो भने सरकारको यो निर्णय कती आत्मघाती छ र सरकारमा भएका मान्छेहरुको सोच दलित र बिधुव प्रती कती निच र तल्लो स्तरको रहेछ भनेर एउटा औशत मान्छेले पनि सजिलै अनुमान गर्न सक्छ।के बिधुवा व दलित भनेको साँच्चै नै कवाडिबाट उठाइका बिक्री नै हुन नसक्ने चिज जस्ताइ हुन त?के सरकार सँग जनताको चेतना स्तर उठाउने खाल्का अरु कुनै उपाए नै नभएर दलित र बिधुवा हरुलाई लीलामिमा राख्नु परेको हो त?के दलित र बिधुवा भनेका पैसा नतिरे सम्म आजन्म विवाह गर्न नै अयोग्य भएकाइ हुन त?सरकारको यो निर्णयले मलाई त यती धेरै पिडा बोध भयो भने ति दलित र बिधुवा हरुलाई कती हिन्ताबोध बह्यो होला म अनुमान मात्र गर्न सक्छु।माकुने सरकारको यो निर्णयले औपचारिक रुपमा दलित र गैर दलितको बिचमा विवाह हुनुहुदैन र बिधुवाले पनि दोश्रो विवाह गर्नु हुँदैन भन्ने शन्देस दिएको छ।अब समाजमा यदाकदा हुने गरेका अन्तर्जातिय विवाह र बिधुवा विवाह पनि हराउदै गए भने नौलो नमाने हुन्छ किनकी माकुने सरकारले मन्द बिषको प्रयोग द्वारा यस्ता खाले विवाह उपर आजैका मितिदेखी प्रतिबन्ध लगैदिएको छ। हुन त म पनि एक अन्तरजातिय विवाह गरेको ब्यक्ती हुँ र मैले यस्लाई गर्बको रुप्मा पनि लिएको छु तर अब मलाई पनि यो एउटा लोकलाजको बिषय पनि हुने हो कि भन्ने मह्शुस हुन थालिसकेको छ। जतिबेला मैले अन्तरजातिय विवाह गरेको थिए तेतिबेला मैले पनि समाज रुपान्तरणको काममा एउटै बहे पनि इट्टा थप्न पाएँ भनेर गर्बानुभुती भएको थियो तर अब चाँही साथीभाइ र समाजले पनि जाबो अलिकती पैसाको लोभमा अर्कै जातको वा बिधुवा आईमाई सँग बिहे गर्‍यो भनेर औलो ठड्याउने र हिन भावनाले हेर्ने भयो भनेर डराउनु पर्ने भयो।हामी दाईजो प्रथाको बिरोध गरेको नाटक त गर्छौ तर दाईजो नपाईने घरकी केटी सँग मरी गए पनि बिहे गर्दैनौ र यता सरकार पनि  स्वयं दाईजो दिने कुरा गरिरहेको छ।के नेपालमा अरु कुनै समस्या नै छैन?के नेपालमा दलित भनिने दिदी बहिनी हरुको बिहे नै हुन सकेको छैन र?बिहे भएर जाय जन्म भएका बाल बच्चाहरुलाई पढाउन सक्ने औकातको बिकास गराउनु पर्ने ठाँउमा सरकार किन विवाह जस्तो नितान्त प्राकृतिक र पवित्र सम्बन्धको बिशयलाई राजनीतिक रुपमा रुपान्तरण गरेर लोकप्रियता कमाउन चाहन्छ हँ?के पैसा नै नभएका कारण अन्तर्जातिय वा बिधुवा विवाह नभएको हो त अहिले सम्म?समाजमा भएको नकारात्मक सोचमा पारीवर्तन नभए सम्म जती नै पैसा दिए पनि यो कुरा असम्भब छ र यदी विवाह नै भाईहाले पनि पैसाको लागि भएको विवाहले उनिहरुको दाम्पत्य जीवन कँहा सम्म पुरयाउला सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ। के यती सोच पनि सरकार र देश चलाऊछौ भनेर गड्डी हाँक्ने नेतारुपी छुचुन्द्रा हरुलाई हामी जस्ता सर्बसाधारणले सिकाउनु पर्ने लाजमर्दो स्थिती आएकै हो त अब?धिक्कार छ माकुने तिमीलाई अनी धिक्कर छ तिम्रो अपाङ्ग दिमाखलाई। काठमान्डौका र रौतहट्का जनताले तिमीलाई तेसै धुलो चटाएका रहेनछन। म कोटी कोटी सलाम गर्छु ति जनता जस्ले तिम्रो औकात र बुद्धी देखेर संबिधान सभा जस्तो गरिमामय सदनको साधारण सदस्य सम्मा बन्न बाट बन्चित गरिदिएका थिए,एकदम सही निर्णय गरेका रहेछन जनताले त तर गल्ती प्रचन्ड तिमीले पो गरेका रहेछौ त साँपलाई दुध खुवाएर पल्न खोजेर। अब यहाँ कुरा आउँला कि बजेट त माकुने ले बनाएको होइन, जुन भन्ने प्रधानमन्त्रिको को त औकात यो छ भने उनले नै टिका लगाएका मन्त्री हरुबाट हामीले के आशा गर्ने?

-प्रहरीहरुले मगन्तेलाई लुटे

भद्रपुर झापा,- मगन्तेको रकम लुट्ने दस जना प्रहरी विभागीय कारबाहीमा परेका छन्। झापाका मगन्ते चन्द्रबहादुर खड्काले रात-दिन गरी मागेर जोहो गरेको एक लाख २७ हजार रुपैयाँ १० जना प्रहरीहरुले सामुहिक रुपमा लुटेका थिए। जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा समयमै उजुरी गरेपछि उनको लुटिएको रकम फिर्ता गरिएको राष्ट्रिय समाचार समितिले जनाएको छ। लुट्ने प्रहरीहरुमाथि प्रहरी कार्यालयले विभागीय कारबाही थालेको छ। रकम लुटेको अभियोगमा एक प्रहरी सहायक निरीक्षक, दुई हवल्दार र सात प्रहरी जवानसमेत दस जनामाथि विभागीय कारबाही सुरु गरिएको हो। रकम लुट्नेहरुमा इलाका प्रहरी कार्यालय शिवगन्जका प्रहरी सहायक निरीक्षक ब्रह्मिसंह राजवंशी, हवल्दारद्वय जगदीशचन्द्र राजवंशी र गोर्वधन खत्री तथा प्रहरी जवानहरु वसन्त खतिवडा, हरि अधिकारी, राजकुमार चौधरी, मोहन प्रधान, शिवनारायण यादव र श्रीकुमार मण्डल रहेका जिल्ला प्रहरी कार्यालय झापाले जनाएको छ। केही दिनअघि शिवगन्जमा राति गस्तीमा खटिएको बेला उनीहरुले बेवारिसे अवस्थामा सुतिरहेका स्थानीय मगन्ते खड्कालाई पक्राउ गरी उनको साथमा रहेको एक लाख २७ हजार रुपैयाँ लिएर छोडेका थिए। यस सम्बन्धमा जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा खबर प्राप्त भएपछि खड्काको खोसिएको सम्पूर्ण रकम दिलाई उनीहरुमाथि जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा कारबाही थालिएको प्रहरी नायब उपरीक्षक सौरभ राणाले बताएको राससले जनाएको छ।

-माओवादीद्वारा पदमार्ग निर्माण

म्याग्दी, २७ असार- एकीकृत नेकपा माओवादीको लगानीमा विश्व प्रसिद्ध पर्यटकीय पदमार्ग राउण्ड धौलागिरी जाने पदमार्ग निर्माण गरिएको छ। राष्ट्रिय समाचार समितिका अनुसार माओवादीको ५० लाख रुपैयाँको लगानीमा ३५० मिटर लामो पदमार्ग निर्माण गरिएको पार्टीका जिल्ला सचिव लालु किसानले बताएका छन्। माओवादी कार्यकर्ता, वाइसीएल स्थानीयवासी र मजदुरले पदमार्ग निर्माणका लागि दुई महिनासम्म श्रमदान गरेका थिए। मुदी र बगर गाउँ जोड्ने उक्त स्थानमा घोडेटोबाटो नहुँदा ४०० मिटर टाढासम्म रसीमा झुन्डिएर जोखिमपूर्ण यात्रा गर्नुपर्ने बाध्यता थियो। माओवादीले पूरा गर्न नसकेको पदमार्ग निर्माणका लागि सदरमुकाम बेनीबाट नेपाली सेनाको टोली त्यसतर्फ गएको छ। पदमार्ग निर्माण भएपछि राउन्ड धौलागिरि भ्रमण जाने पर्यटक र स्थानीयवासीलाई सुविधा पुग्ने राससले जनाएको छ।